Städel Museum · Frankfurt · Onafhankelijke gids
Audiogids voor het Städel Museum,
vijf stops, gratis.
Vijf opnames die je hier meteen afspeelt, zonder iets te installeren. Het Städel beslaat meer dan 700 jaar kunst, en Chiaro vertelt je over elk werk aan de hand van één foto.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Städel Museum.
Goethe in de Campagna
Städel Museum, Frankfurt
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over elk werk in het Städel Museum.
De vijf stops · 10 minuten audio
Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Deze audiogids voor het Städel Museum gaat over twee verdiepingen langs vijf schilderijen, en Goethe komt eerst. De route begint op de 1e verdieping in zaal 1 van de Moderne kunst, gaat één trap op naar de Oude meesters voor de grijze heiligen van Grünewald in zaal 2, Bosch in zaal 5 en Botticelli’s schoonheid uit de Medici-kring in zaal 13, en bewaart Vermeers Geograaf in zaal 7 voor het eind. Bij elkaar ongeveer tien minuten luisteren; de highlightstour in de eigen app van het museum duurt 45 minuten, dus dit is de korte versie.
Elke zin is gebaseerd op de Digitale Collectie van het Städel, die de huidige zaal van elk schilderij vermeldt, plus één externe bron per werk. Schilderijen worden verhangen en sommige gaan in bruikleen naar het buitenland. Hangt er in zaal 7 op de dag van je bezoek iets anders dan een Vermeer, dan heeft het bordje van het museum gelijk, en met een mailtje van jou zetten we deze pagina weer recht.
Stop 1 van 5 · 1e verdieping, Moderne kunst, zaal 1
Goethe in de Campagna
Johann Heinrich Wilhelm Tischbein · 1787 · Olieverf op doek, 166 × 210,3 cm
Om op te letten
- Zijn voeten. Het been dat over de steen ligt, eindigt in een schoen die eruitziet als een tweede linker; het museum noemt het zelf een onverklaarde eigenaardigheid.
- Het reliëf achter zijn schouder: Iphigeneia die Orestes en Pylades ontmoet, het verhaal van het toneelstuk dat Goethe in Rome in verzen omzette.
- Het ronde torengraf van Caecilia Metella aan de horizon, en rechts de bogen van een Romeins aquaduct.
- De brede grijze hoed en de lichte mantel, de kleding die Duitse kunstenaars toen in Rome droegen.
Transcriptie (2:19)
Hij hangt lui achterover. Dat is het eerste wat opvalt aan het beroemdste portret van de beroemdste schrijver van Duitsland. Goethe staat niet op een sokkel. Hij ligt languit op omgevallen granieten blokken, in het open land ten zuidoosten van Rome, gehuld in een lichte reismantel, onder een grijze hoed met een enorme rand, en hij kijkt langs je heen naar iets wat alleen hij kan zien.
De man die hem schilderde was zijn vriend en zijn gastheer. Goethe vertrok in september 1786 incognito naar Italië, omdat Het lijden van de jonge Werther hem te beroemd had gemaakt om onder zijn eigen naam rond te reizen, en hij tekende met Filippo Miller. In Rome logeerde hij bij de schilder Johann Heinrich Wilhelm Tischbein, en samen maakten ze een uitstapje naar de antieke graven van de Campagna, het platteland rond de stad. Dit doek, gedateerd 1787, is Tischbeins versie van die dag, en van hoe hij zijn vriend zag: een modern mens tussen de ruïnes van de oudheid, half in hun wereld en half in de zijne.
Kijk wat Tischbein om hem heen heeft neergezet. Aan de horizon is de ronde toren het graf van Caecilia Metella. Helemaal rechts staan de bogen van een Romeins aquaduct. Vlak achter Goethes schouder zit een reliëf met drie figuren. Het toont Iphigeneia die haar broer Orestes en diens vriend Pylades ontmoet, en dat is het onderwerp van Iphigenie op Tauris, het stuk dat Goethe toen in verzen omwerkte en aan Tischbein voorlas.
Kijk nu naar beneden, naar zijn voeten. Het been dat op de steen ligt, eindigt in een schoen die aan de andere voet lijkt te horen. Het Städel noemt het zelf een nog altijd onverklaarde eigenaardigheid: het lijkt alsof Goethe twee linkervoeten had. Als je het eenmaal gezien hebt, zie je het steeds weer.
De vriendschap duurde korter dan de roem van het schilderij. Na zo’n drie maanden gingen de twee in Napels elk hun eigen weg. Het doek reisde verder. De familie Rothschild kocht het in de jaren 1840 in Italië en hing het een tijd op in hun landgoed Günthersburg net buiten Frankfurt, dat nu een openbaar park is. In 1887 schonk barones Adèle von Rothschild het aan het Städel, in Goethes geboortestad, precies toen het nieuwe Duitse Keizerrijk op zoek was naar nationale helden. Volgens het museum heeft geen ander portret ons beeld van Goethe zo bepaald als dit. Dit is dus het gezicht waarop het land het voor hem eens werd: ontspannen, bedachtzaam en net een tikje verkeerd bij de enkels.
Stop 2 van 5 · 2e verdieping, Oude meesters, zaal 2
De heiligen Laurentius en Cyriacus van het Heller-altaar
Matthias Grünewald · ca. 1509–1510 · Gemengde techniek op sparrenhout, twee panelen, elk ongeveer 99 × 43 cm
Om op te letten
- Cyriacus die de prinses bij de kin houdt terwijl haar ogen wegdraaien, met haar kroon op de grond aan haar voeten.
- Het open boek in zijn hand. Grünewald schreef de Latijnse woorden van de duivelsuitdrijving over de bladzijden.
- Het rooster in de hand van Laurentius, waarop hij werd verbrand, en rechtsonder op zijn paneel de letters MGN, het monogram van Grünewald.
- De namen op de sokkels, geschilderd als gebeitelde inscripties: S. LAVRENCIVS en S. CIRIACVS.
Transcriptie (1:57)
Ga er dichtbij staan en deze twee figuren zien er ineens niet meer geschilderd uit. Ze zijn grijs, wit en crème, als stenen beelden tegen een donkere achtergrond van bladeren. De techniek heet grisaille, schilderen in grijstinten om beeldhouwwerk na te bootsen, en het Städel noemt deze panelen meesterwerken van die kunst, beelden waarbij je je afvraagt of je naar een schilderij kijkt, naar een beeld of naar de natuur zelf.
Ze zijn wat Frankfurt nog over heeft van een van de grote opdrachten van de Duitse renaissance. In 1507 vroeg een Frankfurtse koopman, Jakob Heller, aan Albrecht Dürer om een altaarstuk te schilderen voor de dominicanenkerk hier in de stad. Dürer nam het middenpaneel en de beweegbare luiken voor zijn rekening. Deze twee panelen, de vaste luiken van hetzelfde altaarstuk, gingen naar een andere schilder, Mathis Gothart Nithart, de man die wij kennen als Grünewald, en hij schilderde ze rond 1509 en 1510.
De heilige met het rooster is Laurentius, een diaken, en op dat rooster werd hij levend verbrand. Zoek rechtsonder op zijn paneel de letters MGN, het monogram van Grünewald. De andere diaken is Cyriacus, een exorcist. Hij houdt een jonge vrouw bij de kin terwijl haar ogen wegdraaien. Zij is Artemia, een dochter van de Romeinse keizer Diocletianus, en er wordt een demon uit haar verdreven. Haar kroon is naast haar op de grond gevallen. Ook het boek in zijn andere hand is geen versiering. Grünewald schreef de Latijnse woorden van de duivelsuitdrijving over de opengeslagen bladzijden, eindigend met de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.
En nu de wending. Het midden van dit altaarstuk, het paneel van Dürer zelf, bestaat niet meer. Het werd in 1615 verkocht aan Maximiliaan I van Beieren en in 1729 bij een brand in München verwoest. Als je de beroemde tekening van de biddende handen in het Albertina in Wenen kent, dan ken je een studie voor een van de apostelen daarop. De beroemdste naam van de opdracht leeft hier dus vooral voort via een schets die in een andere stad bewaard wordt, en de twee grijze heiligen van de buitenkant van het altaar zijn wat Frankfurt nog heeft. Ze zijn eigendom van het Historisches Museum, het historisch museum van de stad, en zijn sinds 1922 in permanente bruikleen bij het Städel.
Stop 3 van 5 · 2e verdieping, Oude meesters, zaal 5
Ecce Homo
Jheronimus Bosch · ca. 1490 · Gemengde techniek op eikenhout, 71,1 × 60,5 cm
Om op te letten
- De bleke, half opgeloste figuren linksonder. Dat is de familie die het schilderij betaalde, al vroeg overgeschilderd en pas onlangs weer blootgelegd.
- De gouden gotische woorden die bij de monden zweven, Ecce homo van Pilatus en Crucifige eum uit de menigte, te lezen als tekstballonnen.
- De pad op het schild van een soldaat aan de rechterrand, een van Bosch’ zinnebeelden van het kwaad.
- Het rustige, bijna lege stadsplein rechtsboven, Jeruzalem getekend als een Nederlandse stad.
Transcriptie (1:49)
Kijk eerst naar de linkerbenedenhoek, want dat is het vreemdste deel van het schilderij. Daar zitten gezichten die half in de steen lijken op te lossen: bleke grijze geesten, een figuur met een monnikentonsuur, ernaast een rij piepkleine hoofdjes. Het is geen vergissing en het is ook niet onaf. Het is de familie die dit schilderij betaalde, en het grootste deel van zijn bestaan kon niemand ze zien.
Jheronimus Bosch schilderde dit Ecce Homo rond 1490, al wijzen de jaarringen van het eikenhouten paneel op een tijd tussen 1475 en 1485. De titel is de zin van Pontius Pilatus uit het Evangelie van Johannes, Zie de mens, uitgesproken terwijl hij Jezus na de geseling aan de menigte toont. Bosch schrijft de woorden in het schilderij. Zoek de gouden gotische letters bij Pilatus, Ecce homo, en het antwoord dat uit het gepeupel opstijgt, Crucifige eum, Kruisig hem. Ze werken bijna als de tekstballonnen in een stripverhaal.
De schenkers hadden een eigen tekst. Hun figuren in de onderste hoeken raakten beschadigd en werden al vroeg overgeschilderd. Een röntgenfoto vond ze er in 1983 onder, en de resten die je nu ziet, zijn pas een paar jaar geleden blootgelegd. Hun grootte is een rangorde van het huishouden. De kinderen zijn veel kleiner dan de vader en een van de zonen, de monnik, en het is de monnik die het gebed van de familie uitspreekt: Salva nos Christe redemptor, Verlos ons, Christus, Verlosser.
Het schilderij was nog op een andere manier veranderd voordat het in Frankfurt kwam. De Städelscher Museums-Verein, de vriendenvereniging van het museum, kocht het in 1917, midden in de Eerste Wereldoorlog, op de veiling van de Berlijnse verzamelaar Richard von Kaufmann. Tegen die tijd had iemand Christus, die Bosch alleen in een lendendoek had geschilderd, bedekt met een gewaad tot op de grond. Het museum verwijderde dat voordat het schilderij voor het eerst te zien was.
Laat je blik nu het vaste gezelschap van Bosch zoeken. Boven Pilatus zit een uil, en op het schild van een soldaat rechts zit een grote pad, twee oude zinnebeelden van het kwaad. Kijk dan omhoog naar de rechterbovenhoek, ver weg van het geschreeuw. Daar ligt een breed, stil stadsplein waar een paar figuren overheen lopen: Jeruzalem, verkleed als laatgotische Nederlandse stad, die gewoon doorgaat alsof er niets aan de hand is.
Stop 4 van 5 · 2e verdieping, Oude meesters, zaal 13
Geïdealiseerd portret van een vrouw (Portret van Simonetta Vespucci als nimf)
Sandro Botticelli · ca. 1480–1485 · Gemengde techniek op populierenhout, 81,3 × 54 cm
Om op te letten
- De camee aan haar halsketting. Die is een kopie van het Zegel van Nero, een antieke carneool met Apollo en Marsyas uit het bezit van Lorenzo de’ Medici.
- De drie losse haarlokken in het midden, die een onderzoeker leest als naar beneden gekeerde vlammen.
- Haar hoofd strikt en profil terwijl haar schouders naar je toe draaien, zodat de hanger te zien is.
Transcriptie (1:40)
Ze is groter dan je verwacht. Het museum beschrijft dit halffiguurportret als groter dan levensgroot, en vanaf de andere kant van de zaal leest het profiel als een portret op een munt: de rechte neus, de lange hals, één kalm oog dat naar rechts het schilderij uit kijkt en nooit naar jou.
Dan neemt het haar het over. Vlechten doorweven met parelsnoeren, een rood lint dat kriskras over haar kruin loopt, een pluim witte veren, een lange vlecht over de schouder geslagen, en midden in dat alles drie losse lokken die vrij naar beneden hangen. Geen fatsoenlijke vrouw in Florence liet zich zo portretteren, en daar gaat het nu juist om. Het Städel noemt het schilderij een ideaalportret, geen gelijkenis in strikte zin: een jonge vrouw in de rol van een nimf uit de mythologie.
Aan het gezicht hangt wel een naam. De kunsthistoricus Aby Warburg opperde als eerste dat zij Simonetta Vespucci is, de minnares van Giuliano de’ Medici, die jong stierf, en de titel van het museum zelf zet haar naam tussen haakjes. Een recentere onderzoeker, Emanuele Lugli, betoogt dat die drie lokken in het midden naar beneden gekeerde vlammen zijn, omdat men in de renaissance geloofde dat haar de begeerte deed ontvlammen. Kijk nog eens en misschien zie je ze nooit meer als haar.
Kijk nu naar haar halsketting. De ovale hanger is een camee, en het is het portret van een echt voorwerp. Hij kopieert het Zegel van Nero, een antieke carneool met een voorstelling van Apollo en Marsyas die van Lorenzo de’ Medici was, hier in spiegelbeeld. Haar schouders draaien naar je toe terwijl haar hoofd en profil blijft, juist zodat jij hem kunt zien. Dat steentje plaatst de vrouw midden in het huishouden van de Medici.
Het paneel is van populierenhout, geschilderd rond 1480 tot 1485. Niet iedereen is ervan overtuigd dat het van Botticelli’s hand is; sommige specialisten schrijven het toe aan Jacopo del Sellaio. Het Städel heeft het sinds 1849 en hangt het op onder de naam van Botticelli. Wie het penseel ook vasthield, dit is het Florence dat de meeste mensen in hun hoofd hebben: parels, een volmaakt profiel en een edelsteen uit de Medici-collectie op haar sleutelbeen.
Stop 5 van 5 · 2e verdieping, Oude meesters, zaal 7
De geograaf
Johannes Vermeer · 1669 · Olieverf op doek, 51,6 × 45,4 cm
Om op te letten
- De signatuur en de datum in Romeinse cijfers, hoog op de achterwand rechts, I. Ver-Meer, MDCLXVIIII.
- De passer in zijn rechterhand, horizontaal gehouden. Vermeer schilderde hem eerst rechtop.
- De globe boven op de kast, gedraaid naar de Indische Oceaan.
- Zijn gezicht, een beetje onscherp en met toegeknepen ogen, alsof hij bewoog op het moment dat het beeld werd vastgelegd.
Transcriptie (2:04)
Een man buigt zich bij een raam over een tafel, met een passer in zijn rechterhand, en houdt op. Hij heeft afstanden op een kaart gemeten, en nu heeft hij opgekeken, naar buiten, naar het licht, alsof het antwoord net is aangekomen. Die pauze is het hele onderwerp. Het Städel zegt het zonder omwegen: het schilderij is geen portret en geen verhaal. Vermeer probeerde het moment te schilderen waarop een man in zijn hoofd de wereld overziet.
Alles om hem heen is het nieuwste van de Nederlandse wetenschap, en de Republiek liep wereldwijd voorop in de cartografie. Boven op de kast staat een globe die is geïdentificeerd als een exemplaar dat Jodocus Hondius in 1618 in Amsterdam uitgaf. Hij is gedraaid naar de Indische Oceaan, waar de Verenigde Oostindische Compagnie handel dreef. Aan de achterwand hangt een zeekaart van de kusten van Europa. Vermeer had duidelijk iemand bij de hand die wist hoe deze instrumenten echt gebruikt werden.
Kijk nu hoog op de muur rechts. In keurige hoofdletters staat daar zijn naam, I. Ver-Meer, en het jaartal in Romeinse cijfers, 1669. Op de kastdeur staat een tweede signatuur. Dat is belangrijk, want dit is een van maar drie schilderijen die Vermeer ooit zowel signeerde als dateerde. De andere zijn De koppelaarster en De astronoom.
De astronoom is de tweelingbroer van dit schilderij. Het hangt nu in het Louvre, met dezelfde jongeman in hetzelfde gewaad in hetzelfde soort kamer. In 2017 liet onderzoek naar de weefstructuur van het doek zien dat de twee schilderijen uit dezelfde rol stof gesneden zijn. Ze bleven het grootste deel van de achttiende eeuw bij elkaar, werden in 1797 apart verkocht en zagen elkaar pas in 1997 terug, op een tentoonstelling die in het Louvre begon en daarna hierheen kwam, naar Frankfurt.
Wie stond er model? Sommige onderzoekers denken aan Antoni van Leeuwenhoek, de Delftse microscopist, die later werd aangesteld als curator van Vermeers nalatenschap. Er is geen document gevonden waaruit blijkt dat de twee mannen elkaar kenden toen Vermeer nog leefde, dus zie het als een goede gok.
Vermeer veranderde onder het werk van gedachten. Het hoofd zat eerst verder naar links, en de passer was eerst rechtop geschilderd in plaats van horizontaal. Kijk ook naar het gezicht. Het is heel licht onscherp, de ogen toegeknepen tegen het licht, alsof hij bewoog terwijl jij keek. Het Städel kocht het schilderij in 1885. Kijk voordat je verdergaat nog één keer naar die hand: de passer stil in de lucht, het hoofd half gedraaid, een wetenschapper één seconde nadat hij een idee heeft gekregen.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Richt Chiaro op alles in het Städel.
Het testament van Johann Friedrich Städel uit 1815 legde de basis voor een collectie die nu loopt van Cranach en Dürer tot Maria Sibylla Merian, Max Beckmann en Gerhard Richter. Maar vijf van die schilderijen passen op deze pagina. Voor de rest houd je je telefoon in de zaal voor het schilderij: Chiaro vertelt je welk werk het is, vertelt erover en gaat door als je nog een vraag hebt.
Voor je gaat
Zo kom je er
Schaumainkai 63, 60596 Frankfurt am Main, aan de Sachsenhausen-kant van de Main. Ga naar binnen via de hoofdingang aan de Schaumainkai, die een lift heeft; elke verdieping is met de lift bereikbaar.
De metrolijnen U1, U2, U3 en U8 stoppen bij Schweizer Platz, en trams 15 en 16 bij Otto-Hahn-Platz. Vanaf het centraal station is het ongeveer tien minuten lopen over de voetgangersbrug Holbeinsteg.
Tickets
- Op maandag gesloten, al gaat het museum rond Kerst en Nieuwjaar op een paar extra maandagen open, dus kijk even in de agenda op de website. Op donderdag open tot 21.00 uur; dinsdag, woensdag, vrijdag, zaterdag en zondag sluit het om 18.00 uur.
- Een kaartje kost € 19, of € 17 met korting, en online kaartjes horen bij een vast tijdslot. Op dinsdag van 15.00 tot 18.00 uur kost de dinsdagaanbieding € 10, inclusief de tijdelijke tentoonstellingen.
- Kinderen onder de 12 gaan gratis naar binnen, en jongeren onder de 18 ook als ze met een volwassene met een online kaartje komen. Het gezinskaartje is alleen aan de kassa van het museum te koop.
- Rond de feestdagen is het museum op 24 en 31 december 2026 gesloten, en op 1 januari 2027 gaat het om 11.00 uur open.
De officiële audiogids
De gids van het museum is de eigen Städel Collection App, gratis voor Apple- en Android-telefoons, in het Engels of Duits. Hij bevat audio en beelden bij meer dan 100 werken, een highlightstour van 45 minuten en plattegronden, zonder in-app-aankopen, en het netwerk Staedel_WiFi in het gebouw is gratis en zonder wachtwoord. Deze vijf stops zijn een onafhankelijke extra, ook gratis, en Chiaro neemt alles voor zijn rekening wat je verder opvalt.
Officiële website →Vragen
Is er een gratis audiogids voor het Städel Museum?
Ja, er zijn er zelfs twee. De eigen Städel Collection App van het museum is gratis en behandelt meer dan 100 werken in het Engels of Duits. Deze pagina is de andere: een onafhankelijke gids met vijf stops, van Tischbeins Goethe tot Vermeers Geograaf, die rechtstreeks in de browser speelt, met de tekst onder elke opname. Voor elk schilderij daarbuiten is er Chiaro.
Wat kost de officiële audiogids van het Städel Museum?
Niets. De gids is de Städel Collection App, gratis te downloaden voor Android en Apple, in het Engels en Duits en zonder in-app-aankopen. Je betaalt alleen de toegang, € 19 of € 17 met korting, en in het gebouw is gratis wifi.
Waar hangt De geograaf in het Städel Museum?
Op de 2e verdieping, in zaal 7 van de Oude meesters. Het Ecce Homo van Bosch (zaal 5) en de Botticelli (zaal 13) hangen op dezelfde verdieping. De app van het museum heeft plattegronden met de huidige plek van elk werk.
Is het Städel Museum op maandag gesloten?
Meestal wel. Maandag is de sluitingsdag, maar rond Kerst en Nieuwjaar gaat het museum op een paar extra maandagen open, dus kijk voor je gaat even in de agenda. Donderdag is de lange dag, van 10.00 tot 21.00 uur; op de andere openingsdagen gaat de deur om 10.00 uur open en om 18.00 uur dicht. Op 24 en 31 december 2026 blijft het museum ook gesloten.
Kan ik de prenten en tekeningen van het Städel zien?
Niet in de zalen. Werken op papier zouden beschadigd raken als ze lang aan licht worden blootgesteld, dus ze liggen in het depot en worden getoond in wisselende tentoonstellingen of, op verzoek, in de studiezaal van de afdeling Prenten en Tekeningen. Die is open op woensdag en vrijdag van 14.00 tot 17.00 uur en op donderdag van 14.00 tot 19.00 uur, en je moet je vooraf aanmelden.
Hoeveel tijd heb je nodig voor het Städel Museum?
Onze vijf stops zijn samen ongeveer tien minuten audio, verspreid over twee verdiepingen. De highlightstour in de app van het museum duurt 45 minuten, en de collectie beslaat meer dan 700 jaar kunst, dus trek meer tijd uit als je meer wilt zien dan de hoogtepunten.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Städel Museum.