Direct naar de inhoud

Neues Museum · Berlijn · Onafhankelijke gids

Audiogids voor het Neues Museum,
vijf stops, gratis.

Vijf opnames die je hier meteen afspeelt, zonder iets te installeren. Voor de ruim 8.500 andere voorwerpen die er te zien zijn, maak je een foto en vertelt Chiaro je wat je voor je hebt.

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Neues Museum.

9:41

Het Groene Hoofd van Berlijn

Neues Museum, Berlijn

0:00 1:54
Stop 1 van 5

De vijf stops · 11 minuten audio

Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.

Deze audiogids voor het Neues Museum rijgt vijf voorwerpen op drie verdiepingen aaneen tot één rondje. Je begint op niveau 1 in zaal 109 bij het Groene Hoofd van Berlijn, klimt naar zaal 201 voor de bronzen Jongen van Xanten, gaat nog een keer omhoog naar zaal 305 voor de Gouden Hoed van Berlijn, zakt dan terug naar niveau 2 voor het hoofd van koningin Teje tussen de werken uit Amarna en eindigt in zaal 210, onder de noordkoepel, bij Nefertiti. De opnames duren samen ongeveer 11 minuten. Het lopen zelf is een kwartier, maar de zalen waar je onderweg doorheen komt, kosten je een uur.

Titels, dateringen, materialen en afmetingen komen uit SMB-digital, de onlinecatalogus van de Staatliche Museen zu Berlin, naast Wikipedia en Wikidata gelegd; de zaalnummers zijn die van de plattegrond van het museum zelf. Vitrines worden weleens anders ingericht. Zegt het bordje naast een voorwerp iets anders dan wij, geloof dan het bordje, en laat ons weten waar het niet klopt.

Stop 1 van 5 · Niveau 1, zaal 109 (Dertig eeuwen)

Het Groene Hoofd van Berlijn

Egyptische beeldhouwer, naam onbekend · Laat-Ptolemeïsche tijd volgens het museum; voorstellen lopen van de 7e tot de 1e eeuw v.Chr. · Grauwacke (siltsteen), 23 × 14 × 20 cm

Om op te letten

  • Drie fijne ingekraste lijntjes naast elk oog. Het zijn kraaienpootjes, in steen gesneden alsof het huid is.
  • De afgebroken neus, en de harde plooien die daarvandaan naar de mondhoeken buigen.
  • Een gladde richel als een koord, laag links op de hals: het enige wat er van een halsketting over is.
Transcriptie (1:54)

Drieëntwintig centimeter donker groengrijs steen, en wat mij betreft het menselijkste gezicht in het hele gebouw. Het museum noemt het gewoon het Groene Hoofd, vanwege de kleur van de grauwacke, een fijne siltsteen, en rekent het tot de meesterwerken van de Berlijnse collectie.

Kom dichtbij en lees het gezicht als een landkaart. Naast elk oog sneed de beeldhouwer drie dunne lijntjes: kraaienpootjes. Er zitten rechtopstaande rimpels bij de neuswortel, zware wallen onder de ogen, en twee scherpe plooien die van de neusvleugels naar de mondhoeken buigen. Het lijkt het portret van een vermoeide, slimme man van middelbare leeftijd. Met dat woord portret is het museum wel voorzichtig: het leest de tekenen van ouderdom als een ideaal van ernst, niet als de weergave van één bepaald gezicht. De kaalgeschoren schedel verraadt zijn beroep. Hij was hoogstwaarschijnlijk priester.

Wie hij was, weet niemand. Er staat nergens een inscriptie, zelfs niet op de rugpijler, die bot ophoudt achter het hoofd zonder één enkel woord. De datering kan dus alleen op stijl berusten, en de voorstellen beslaan zes eeuwen, van de zevende tot de eerste eeuw voor Christus. Lange tijd gingen geleerden ervan uit dat een beeldhouwer die zo goed was met bot en huid zijn anatomie wel van de Grieken geleerd moest hebben. Vergelijking met oudere Egyptische hoofden heeft dat weerlegd, en het museum houdt vol dat het hoofd helemaal in de Egyptische traditie thuishoort. Zelf geeft het de voorkeur aan de laat-Ptolemeïsche tijd. Bernard von Bothmer perkte het in 1960 in tot tussen 100 en 50 voor Christus.

Kijk nu laag aan de linkerkant van de hals. Die gladde richel, als een stuk koord, is wat er over is van een halsketting.

Het hoofd heeft gereisd voordat het hier terechtkwam. Het ging door de verzameling van een Egyptische prins die Ibrahim heette, en daarna door die van de Engelse schilder Henry Wallis. Berlijn wilde het zo graag dat het in 1886 een gipsafgietsel kocht, en acht jaar lang had het museum de kopie zonder het origineel. In 1894 legde de koopman James Simon het geld op tafel, en kwam de steen zelf naar Berlijn. Onthoud die naam als je de trap op gaat. Simon schonk dit museum ook koningin Teje en Nefertiti.

Stop 2 van 5 · Niveau 2, zaal 201 (De Jongen van Xanten)

De Jongen van Xanten

Romeinse bronsgieter, naam onbekend · Late 1e eeuw v.Chr. (een andere datering plaatst hem midden 1e eeuw n.Chr.) · Brons, 143 cm hoog zonder sokkel

Om op te letten

  • De lege oogkassen. Daar zaten ooit ingelegde oogbollen, die verloren zijn gegaan.
  • Beide armen uitgestoken voor een dienblad dat nooit is gevonden, en de ontbrekende rechteronderarm.
Transcriptie (1:38)

Hij biedt je iets aan wat er niet is. Beide armen reiken naar voren, de rechter houdt op onder de elleboog, en zijn ogen zijn lege holtes waar vroeger ingelegde oogbollen zaten. Hij is iets minder dan anderhalve meter, 143 centimeter zonder sokkel, gegoten in brons, en de zaal waarin hij staat is naar hem genoemd.

Wat hij vasthield, was een dienblad. De catalogus van het museum noemt het een ferculum en deelt hem in bij een categorie die als een grap klinkt en het niet is: de stomme knecht. Bronzen bedienden zoals hij stonden bij grote Romeinse diners tussen de aanligbanken en hielden de gasten eten en drinken voor. Stel je hem voor bij lamplicht, met schalen op zijn handen, en de houding is ineens niet vreemd meer. Het dienblad zelf, rechthoekig of ovaal, is nooit opgedoken.

Hij kwam uit de Rijn. Op zestien februari 1858 vonden zes vissers uit de dorpen Lüttingen en Bislich hem op de oever bij Bislich, niet ver van de Romeinse kolonie bij Xanten, Colonia Ulpia Traiana, en daar komt zijn naam vandaan. Hij heet ook wel de Jongen van Lüttingen. Op de ogen en de onderarm na was hij bijna compleet.

Bij de vondst werd hij op 8.000 taler geschat, en acht maanden later zat hij in de Berlijnse verzameling klassieke oudheden, waar hij sindsdien gebleven is. Het museum toont hem op deze verdieping naast een andere vangst uit dezelfde rivier, de barbarenschat van Neupotz, onder de titel Schatten uit de Rijn.

Wanneer hij precies gemaakt is, daarover is niemand het eens. De catalogus van het museum zelf noemt de late eerste eeuw voor Christus, en vermeldt een tweede mening die hem midden in de eerste eeuw na Christus plaatst.

Als kopie heeft hij een druk tweede leven. Afgietsels van hem staan in het regionale museum in Bonn, in het dorpsmuseum van Bislich, dat ook het verhaal van de vondst vertelt, en in het Romeinse museum in Xanten. Er staat er nog een voor de kerk in Lüttingen. En de Berlijnse gipsgieterij, de Gipsformerei, verkoopt sinds 1860 afgietsels van deze figuur aan iedereen die er een wil, twee jaar nadat zes vissers hem uit de modder trokken.

Stop 3 van 5 · Niveau 3, zaal 305 (De Gouden Hoed)

De Gouden Hoed van Berlijn

Goudsmid uit de late bronstijd, Midden-Europa · 1000–800 v.Chr. · Goudblik, gedreven en gestempeld; 74 cm hoog, 31 cm breed

Om op te letten

  • De achtpuntige ster die helemaal in de top is gestempeld.
  • Vlak onder de top een band van liggende maansikkels, elk boven een oogvormig teken.
  • Het gedraaide bronsdraad dat in de hoedrand is gerold en het dunne goud tegen scheuren beschermt.
Transcriptie (2:09)

Je komt deze zaal binnen zoals het museum het bedoeld heeft, door de hele lengte van de bronstijdgalerij, die is ingericht als een soort processieweg naar hier. Aan het eind staat een kegel van goud, vierenzeventig centimeter hoog.

Begin bij hoe hij gemaakt is, want dat is het verbijsterende. Het geheel is één enkel vel goud, naadloos uitgedreven, gemiddeld zes tiende millimeter dik. Omgesmolten zou het een kubus vullen van ongeveer drie centimeter aan elke kant. Om metaal zo ver uit te rekken zonder dat het scheurt, moest de goudsmid het steeds opnieuw zacht gloeien in een houtskoolvuur, op 750 graden of meer, terwijl hij wist dat de legering rond 960 graden begint te smelten. De enige temperatuurregeling was een blaasbalg. Een bronzen band verstevigt de voet van de kegel, en in de hoedrand is een gedraaid bronsdraad meegerold.

Dan de versiering. Eenentwintig zones met banden klimmen van de rand naar de punt, ingedrukt met veertien verschillende stempels en drie radertjes met een patroon. De meeste motieven zijn cirkels, een verhoogde knop omringd door tot zes concentrische ringen. Vlak onder de top loopt een band van maansikkels die op hun rug liggen, elk boven een oogvormig teken, en helemaal in de punt staat een ster met acht stralen.

Die cirkels zijn hoogstwaarschijnlijk getallen. Onderzoekers die ze zone voor zone telden, ontdekten dat de totalen zich gedragen als een kalender die zonnetijd en maantijd naast elkaar bijhoudt. Tel de juiste zones op, trek er een paar bijzondere af, en je komt bijvoorbeeld op 1.597 dagen, ongeveer vierenvijftig maanmaanden. De eigen beschrijving van het museum gaat nog verder en zegt dat je met het systeem maansverduisteringen kon voorspellen. Dit was niet iets om de zon mee buiten te houden. Het goud was de buitenhuid van een hoog hoofddeksel, waarschijnlijk van een organisch materiaal dat is vergaan, en de gangbare lezing is dat het een god of een priester van een zonnecultus aanduidde. Wie hem droeg, droeg de kalender op zijn hoofd.

Waar hij gevonden is, kan niemand zeggen. Hij dook in 1995 op in de kunsthandel, de verkoper zei dat hij uit een anonieme Zwitserse privéverzameling kwam, en het museum kocht hem in 1996 als losse vondst, helemaal zonder herkomst. Zuid-Duitsland of Zwitserland is de gebruikelijke gok. Zijn datering, ongeveer 1000 tot 800 voor Christus, komt uit de vergelijking van zijn versiering en techniek met vondsten die wel te dateren zijn. Uit het Europa van de bronstijd kennen we maar vier van deze gouden kegels, en die voor je staat, is de best bewaarde.

Stop 4 van 5 · Niveau 2, tussen de werken uit de Amarnaperiode

Hoofd van koningin Teje

Koninklijke werkplaats uit de regering van Amenhotep III · Regering van Amenhotep III, ca. 1388–1351 v.Chr.; later bewerkt · Taxushout, goud, zilver, lapis lazuli, textiel en faience; 32,7 × 7,8 × 8,2 cm

Om op te letten

  • De gouden oorbellen die nog aan weerszijden van haar hoofd hangen.
  • Het kapje van piepkleine blauwe kralen en daaronder het zwartgeworden zilver van een oudere hoofdtooi met de omtrek van twee cobra’s.
  • De ruimte tussen de pruik en de hoge veren erboven. Daar zat ooit een kroonvoet, die verloren is gegaan.
Transcriptie (2:09)

Een hoofd zo klein dat je het met je hand kunt bedekken, gesneden uit taxushout, en het museum noemt het een van de expressiefste werken van de oude Egyptische kunst. De krachtige, vastberaden trekken wekken de indruk van een energieke, gebiedende vrouw. Het museum voegt er een eerlijke waarschuwing aan toe: die indruk zegt iets over haar rang, niet over hoe ze er werkelijk uitzag.

En haar rang was buitengewoon. Teje werd rond 1400 voor Christus geboren, als dochter van Joeja, priester en opzichter van het vee van de god Min, en zijn vrouw Toeja, een familie uit Achmim in Midden-Egypte. Ze was niet van koninklijken bloede, en niemand probeerde dat te verbergen. Toen ze met Amenhotep III trouwde, kondigde de koning het huwelijk aan op een reeks gedenkscarabeeën die haar burgerlijke ouders in de officiële tekst bij naam noemden. Daarna verhief hij zijn Grote Koninklijke Echtgenote tot een plaats bijna op gelijke hoogte met de zijne. Zij nam in de goddelijke rollen van het tempelritueel het vrouwelijke deel op zich, en daarom draagt ze de kroon van de godin Hathor: twee hoge veren met een zonneschijf en koeienhoorns.

Dat zijn de veren die je boven haar ziet bevestigd. Kijk naar de ruimte tussen die veren en de pruik. Daar zat ooit een ringvormige kroonvoet, waarschijnlijk versierd met cobra’s, en het verlies daarvan verandert het hele silhouet.

Kijk nu naar het hoofd zelf, want dat is twee keer aangekleed. De eerste versie gaf haar een zilveren kapje met twee opgerichte cobra’s boven het voorhoofd. Dat zilver is zwart gecorrodeerd, en je ziet er nog plekken van, en de lijven van de slangen die erdoorheen schemeren. Daaroverheen paste iemand later een rond kapje, bezet met piepkleine blauwe kralen. Met CT-scans uit 1995 kon het oorspronkelijke ontwerp virtueel worden gereconstrueerd. Waarom de koningin opnieuw werd aangekleed, is nog altijd een punt van discussie; het museum dateert de verandering in de Amarnajaren, de regering van haar zoon Achnaton, of kort daarna. En kijk naar haar oren. De gouden oorbellen zitten er nog.

De hele figuur was ooit ongeveer vijfendertig centimeter hoog en komt van de koninklijke landgoederen bij Medinet el-Ghurob, in de Fajoem. Waar het voor diende, weet niemand. James Simon schonk het in 1918 aan het museum.

Nog één verband voordat je verdergaat. De vrouw van Achnaton was Nefertiti, en dat maakt deze vrouw haar schoonmoeder. En Teje is de grootmoeder van Toetanchamon. In 2010 identificeerde DNA-onderzoek haar eigen mummie, die tot dan toe alleen bekendstond als de Oudere Dame.

Stop 5 van 5 · Niveau 2, zaal 210 (Nefertiti), de Noordkoepelzaal

Buste van Nefertiti

Werkplaats van de beeldhouwer Thoetmosis, Amarna · Ca. 1351–1334 v.Chr. · Beschilderde kalksteen en stucwerk, zwarte bijenwas, bergkristal; 49 × 24,5 × 35 cm

Om op te letten

  • Haar linkeroog. Kale steen, nooit ingelegd, terwijl het rechter een iris van kristal in zwarte was heeft.
  • De afgebroken cobra voor op de blauwe kroon met de platte bovenkant.
  • De beschadigde randen van beide oren.
Transcriptie (2:44)

Je staat onder de noordkoepel van het gebouw, in de zaal waar het museum zijn hele reeks Egyptische portretten naartoe laat lopen. Negenenveertig centimeter beschilderde kalksteen, en waarschijnlijk het beroemdste gezicht dat de oudheid heeft overleefd.

Ze is Nefertiti, de Grote Koninklijke Echtgenote van farao Achnaton, ook al staat dat nergens op de buste. Er is geen inscriptie. Je herkent haar aan haar kroon, de blauwe muts met de platte bovenkant die ze ook op andere afbeeldingen draagt, waar haar naam wel bij staat. Onder de verf zit een kern van kalksteen, opgebouwd met lagen stucwerk.

Ze werd gevonden op zes december 1912 in Amarna, door een Duits team onder leiding van Ludwig Borchardt, in wat de werkplaats van de beeldhouwer Thoetmosis was geweest, samen met andere, onvoltooide hoofden van dezelfde koningin. Borchardt schreef in zijn dagboek dat het geen zin had haar te beschrijven. Je moest kijken.

Kijk dus naar haar ogen. Het rechter heeft een iris van bergkristal, zwart beschilderd en vastgezet met bijenwas. Het linker is kale steen. Borchardt bekeek de oogkas zelf: geen spoor van lijm en geen uitgehakte holte voor een inlegsel, dus concludeerde hij dat het linkeroog nooit was ingevuld. Kijk dan naar de voorkant van de kroon, waar de opgerichte cobra is afgebroken, en naar de oren, die beschadigd zijn. Borchardt noteerde dat allemaal, en zelfs strepen vies regenwater die door een lekkend dak over haar heen waren gelopen terwijl ze op haar plank in de werkplaats stond.

Hoe ze Egypte verliet, is een geschil dat nooit is bijgelegd. Bij de verdeling van de vondsten in januari 1913 beschreef het officiële proces-verbaal haar als een beschilderde gipsen buste van een prinses. In zijn dagboek noemde Borchardt haar Nefertiti; bij de verdeling omschreef hij de kalksteen als gips, en de Franse inspecteur, Gustave Lefebvre, zag haar al ingepakt in een kist in een schemerige kamer. Egypte vraagt haar terug sinds 1924, het jaar waarin Berlijn haar voor het eerst tentoonstelde. Het museum van zijn kant wijst op het ondertekende proces-verbaal.

Elf jaar lang was ze een privézaak. James Simon, die de opgraving financierde, had haar eerst, schonk haar in 1920 aan het museum, en op verzoek van Borchardt bleef ze tot 1924 uit het zicht. In 1933 opperde Göring haar terug te geven aan Egypte; Hitler weigerde en zei dat hij het hoofd van de koningin nooit zou afstaan.

Toen kwam de oorlog. Een bankkelder, vanaf 1941 een luchtafweertoren bij de dierentuin, en in maart 1945 een zoutmijn in Thüringen, waar het Amerikaanse leger haar vond. Ze was te zien in Wiesbaden vanaf 1946, in Dahlem vanaf 1956, in Charlottenburg vanaf 1967 en in het Altes Museum vanaf 2005. In oktober 2009 kwam ze terug in dit gebouw, waar ze voor de oorlog ook al stond.

Nog één ding dat je niet kunt zien. Een CT-scan vond in 2006 een tweede gezicht, uitgehakt in de stenen kern onder het stucwerk, met rimpels rond de mond en de wangen en een bult op de neus. Thoetmosis streek ze allemaal glad met gips. Zo’n half miljoen mensen per jaar staan waar jij nu staat, en kijken naar de gecorrigeerde versie.

Onafhankelijke gids · Chiaro

Richt Chiaro op alles in het Neues Museum.

Bij Nefertiti houdt deze pagina op, het gebouw niet. Probeer het op een vondst uit de zalen over het Troje van Schliemann, op een papyrus in de Bibliotheek van de Oudheid, of op een van de oorlogslittekens die Chipperfield bewust in de muren liet zitten: Chiaro herkent het, legt uit hoe het in Berlijn terechtkwam en beantwoordt daarna je vervolgvragen, een voor een.

Waarom is het linkeroog van Nefertiti leeg?Waar diende de Gouden Hoed voor?Wie was het Groene Hoofd?

Voor je gaat

01

Zo kom je er

Bodestraße, 10178 Berlijn, op het Museumeiland. Individuele bezoekers gaan naar binnen via de James-Simon-Galerie aan de Bodestraße, die naar het museum leidt en rolstoeltoegankelijk is.

De dichtstbijzijnde halte is Museumsinsel aan U-Bahnlijn U5. Friedrichstraße en Hackescher Markt aan de S-Bahn zijn ook prima; trams stoppen bij Am Kupfergraben en Hackescher Markt, bussen bij U Museumsinsel.

02

Tickets

  • Toegang kost € 14, of € 7 met korting. Met een Museumeiland-ticket van € 24 kom je een dag lang in elk museum op het eiland.
  • Koop online als het kan: dagtickets komen vier weken van tevoren in de verkoop, en het museum raadt aan ze vooraf te boeken.
  • Op maandag gesloten; alle andere dagen open van 10.00 tot 18.00 uur. Ook de laatste twee donderdagen van december 2026, de 24e en de 31e, zijn sluitingsdagen, en van 15 tot en met 17 maart 2027 is het gebouw dicht voor onderhoud.
  • Jongeren onder de 18 betalen niets, maar hebben toch een gratis dagticket nodig, op te halen aan de kassa of online te boeken.
Officiële tickets →
03

De officiële audiogids

Bij de toegangsprijs zit de eigen audiogids van het Neues Museum al inbegrepen, in meerdere talen, op te halen bij het punt dat op de plattegrond naast de ingang staat aangegeven. Wij voegen daar vijf tracks voor je eigen telefoon aan toe, gratis, met elk woord ervan onder de speler afgedrukt. Na die vijf neemt de Chiaro-app het over vanaf een foto.

Officiële website →

Vragen

Is er een gratis audiogids voor het Neues Museum?

Ja, zelfs twee. De vijf tracks hierboven spelen gratis af op elke telefoon die je bij je hebt, met de teksten erbij, en het museum geeft zijn eigen audiogids mee bij het ticket. Alles wat je verder opvalt tussen het Groene Hoofd en Nefertiti, fotografeer je in de Chiaro-app.

Wat kost de officiële audiogids van het Neues Museum?

Niets extra. Volgens de gedrukte plattegrond van het gebouw zitten audiogidsen in meerdere talen bij de toegangsprijs inbegrepen, en je haalt er een op bij de ingang. Toegang kost € 14, of € 7 met korting.

Waar staat Nefertiti in het Neues Museum?

Op niveau 2, in zaal 210, de Noordkoepelzaal helemaal aan het eind van de Egyptische zalen. Het hoofd van koningin Teje staat tussen de werken uit Amarna op dezelfde verdieping, en het Groene Hoofd van Berlijn een niveau lager, in zaal 109.

Is het Neues Museum op maandag gesloten?

Ja, elke maandag. Van dinsdag tot en met zondag is het open van 10.00 tot 18.00 uur, en op feestdagen gelden meestal de zondagstijden. Alle Berlijnse staatsmusea zijn dicht op 24 december 2026 en opnieuw op 31 december; op nieuwjaarsdag 2027 gaan ze laat open, om 12.00 uur ’s middags. Door onderhoud is dit gebouw dicht van 15 tot en met 17 maart 2027.

Is het Pergamonmuseum open?

Nog niet. Het Pergamonmuseum is dicht voor renovatie en gaat weer open op 4 juni 2027. Het Neues Museum is in de tussentijd gewoon open, en een Museumeiland-ticket geldt voor elk museum op het eiland dat die dag open is.

Hoeveel tijd heb ik nodig voor het Neues Museum?

Ons rondje is 11 minuten audio plus zo’n vijftien minuten lopen tussen de zalen. Met ongeveer 8.500 voorwerpen verdeeld over vier niveaus verdient het gebouw veel meer tijd dan dit rondje.

Meer audiogidsen

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Neues Museum.