Alte Pinakothek · München · Onafhankelijke gids
Audiogids voor de Alte Pinakothek,
vijf stops, gratis.
De vijf spelen gewoon in dit tabblad. Voor de andere zevenhonderd schilderijen op de eerste verdieping hou je Chiaro omhoog, en dan vertelt het je over het doek waar je op dat moment voor staat.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Alte Pinakothek.
Zelfportret met bontmantel
Alte Pinakothek, München
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over elk werk in de Alte Pinakothek.
De vijf stops · 11 minuten audio
Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Vijf schilderijen, vijf zalen, één rechte lijn. De wandeling blijft op de eerste verdieping, de Obere Galerie, waar het grootste deel van de collectie hangt, en volgt de zaalnummers van west naar oost: Dürers zelfportret in zaal I, Leonardo’s Madonna met de anjer in zaal IV, Titiaans Karel V in zaal V en dan twee keer Rubens, in zaal VII en zaal VIII. Luisteren kost je een minuut of elf en lopen een kwartier, alles op één verdieping en zonder ooit op je schreden terug te keren.
Achter elke bewering op deze pagina staan twee bronnen: de online collectie van het museum op sammlung.pinakothek.de en een externe naslagbron. De Alte Pinakothek hangt vaak om en houdt online voor elk schilderij bij in welke zaal het hangt. Spreekt een bordje aan de muur deze pagina tegen, dan heeft het bordje waarschijnlijk de nieuwste informatie: volg het, en laat het ons weten.
Stop 1 van 5 · Eerste verdieping, zaal I
Zelfportret met bontmantel
Albrecht Dürer · 1500 · Olieverf op lindehouten paneel, 67,1 × 48,9 cm
Om op te letten
- De twee inscripties, allebei op ooghoogte. Links het jaartal 1500 en het monogram A.D.; rechts vier regels Latijn in een piepkleine cartouche in de vorm van een vlinder.
- De bontkraag. Elke haar is een afzonderlijke penseelstreek, van punt tot wortel in kleur verlopend.
- De hand onderaan, met de vingers in het bont gekruld. Dit is het enige geschilderde zelfportret waarop Dürer niet de hand laat zien waarmee hij schildert.
- De symmetrie, en het vlakke zwart achter hem. Geen kamer, geen raam, geen landschap, niets wat hem ergens plaatst.
Transcriptie (2:35)
Hij kijkt je recht aan. Niet langs je heen, niet over je schouder. Recht vooruit, precies in het midden, bijna volmaakt symmetrisch, en daar zit het hele schandaal van dit kleine paneel van lindehout.
In 1500 schilderde niemand zichzelf zo. Een portret was in Noord-Europa een driekwartaanzicht en in Italië een profiel. Een gezicht recht van voren, symmetrisch, zag je in de kerk. Het was de houding die voor Christus was gereserveerd. Albrecht Dürer was achtentwintig, en hij eigende haar zich toe. Het museum zegt het op zijn eigen bordje ronduit: hij baseerde de stijl van dit portret op iconen van Christus als Verlosser, die zijn hand zegenend opheft. Afhankelijk van hoe je dat leest, is het ofwel enorme hoogmoed, ofwel een verklaring dat het vermogen om dingen te maken van God komt.
Kijk naar de twee inscripties, allebei op ooghoogte. Links het jaar 1500 en zijn monogram, een hoofdletter A met een kleine D eronder. Doordat de datum boven de initialen staat, krijgen ze een tweede betekenis: Anno Domini, in het jaar des Heren. Rechts vier regels Latijn in een cartouche die zo klein is dat je je naar voren moet buigen, en die vreemd genoeg de vorm van een vlinder heeft. Albertus Durerus Noricus ipsum me propriis sic effingebam coloribus aetatis anno XXVIII. Ik, Albrecht Dürer uit Neurenberg, heb mijzelf zo geschilderd in passende kleuren, op de leeftijd van achtentwintig jaar.
Achtentwintig was niet zomaar een getal. In de middeleeuwse indeling van de levensfasen was het het jaar waarin je ophield jong te zijn, dus het schilderij markeert tegelijk een keerpunt in zijn leven en de eeuwwisseling. Misschien is het gemaakt voor een viering van de nieuwe eeuw in de kring rond de humanist Conrad Celtis, waartoe Dürer behoorde.
Ga nu dichterbij en kijk naar het bont. Die jas is een Schaube, en de kraag is van marter. Elke haar is een afzonderlijke penseelstreek, van punt tot wortel gearceerd, zodat de pels het licht over zijn borst telkens anders vangt. Het is pure opschepperij, en misschien ook een leugentje. De kledingwetten van die tijd reserveerden marter voor rijke mannen uit de stedelijke elite, mannen die in aanmerking kwamen voor de stadsraad. In 1500 was Dürer geen van beide. Pas in 1509 werd hij gekozen in de Grote Raad van Neurenberg.
Nog één ding, en het is het vreemdste. Zijn hand ligt onderaan het schilderij, met de vingers in het bont gekruld, en de andere hand staat er helemaal niet op. Dit is het enige geschilderde zelfportret waarop Dürer niet de hand laat zien waarmee hij werkt. Hij gaf zichzelf hier ook bruin haar. Op zijn andere zelfportretten is het roodblond.
De vermomming werkte beter dan hij ooit bedoeld kan hebben. Rond 1520 gebruikte Sebald Beham dit gezicht als model voor een houtsnede van Christus, en tot in de negentiende eeuw hielden de meeste kenners die prent voor een Dürer.
Het paneel hing vanaf kort voor zijn dood in 1528 openbaar in Neurenberg, en de stad hield het bijna driehonderd jaar. In 1805 werd het verkocht aan de Beierse koninklijke collectie. Daarom is hij hier beland, in de eerste zaal van de Alte Pinakothek, en kijkt hij je nog altijd recht aan.
Stop 2 van 5 · Eerste verdieping, zaal IV
Madonna met de anjer
Leonardo da Vinci · ca. 1475 · Olieverf en tempera op populierenhouten paneel, 62 × 48,5 cm
Om op te letten
- De gerimpelde verf over het gezicht van Maria, het spoor van een heel jonge schilder die nog moest leren wat olieverf doet.
- De kristallen vaas met bloemen op de richel rechts. Waarschijnlijk is dit de vaas die Vasari zich herinnerde toen hij een Leonardo beschreef die in het bezit was van paus Clemens VII.
- De anjer, klein en rood en met opzet in de schaduw gehouden, terwijl beide gezichten in het licht staan.
- De blauwe bergen achter de vier vensters, nu al de vreemde, grillige pieken die hij dertig jaar later achter de Mona Lisa zou schilderen.
Transcriptie (2:13)
Ga er dichtbij staan, want het is klein. Tweeënzestig bij achtenveertigenhalve centimeter, op een paneel van populierenhout, en het is het enige schilderij van Leonardo da Vinci in een Duits museum.
Het is heel vroeg werk. Rond 1475 zat hij nog in de Florentijnse werkplaats van zijn leermeester Andrea del Verrocchio, en dit is wat er uit die werkplaats kwam als de leerling toevallig Leonardo heette. De opzet is vrij gangbaar. Een jonge moeder, een welgevoed naakt kind, een interieur dat uitkijkt op vensters. Al het ongewone zit in de uitvoering.
Begin bij haar gezicht, en wees eerlijk over wat je ziet, want het museum is dat ook. De verf is gerimpeld. Over haar wang en haar voorhoofd lopen kleine richels en plooitjes. Olieverf was in Florence nog een nieuw materiaal, en de gangbare opvatting is dat Leonardo gewoon nog niet wist wat hij ermee deed. Het museum noemt het schilderij een experiment in schildertechniek. Het is het spoor van een jonge man die zichzelf een nieuw medium aanleert waar iedereen bij is, op een paneel dat bedoeld was om voor te bidden.
Dan de bloem. Een rode anjer, midden in het schilderij omhooggehouden, een teken van bloed en van het lijden van Christus. Leonardo houdt hem in de schaduw, terwijl beide gezichten in het licht staan. Het kind kijkt omhoog, de moeder kijkt omlaag, en hun blikken kruisen elkaar nooit.
Nu de richel rechts, waar een kristallen vaas een paar bloemen draagt. Die vaas is misschien de reden dat de herkomst van dit schilderij überhaupt te achterhalen is. Giorgio Vasari schreef op dat de Medici-paus, Clemens de Zevende, een Madonna van Leonardo met een glazen vaas bezat, en dit is de enige bekende Madonna van Leonardo met een vaas bloemen erin.
Na de paus verdwijnt het spoor eeuwenlang, en het duikt weer op op de gewoonste plek die je je kunt voorstellen. In de tweede helft van de negentiende eeuw hing het paneel in de Obere Apotheke van August Wetzler in Günzburg, een stadje aan de Donau. Toen zijn zus Therese in 1885 stierf, kwam het terecht in de veiling van haar meubels, die in april 1886 twee dagen duurde. Het bieden begon bij vijf mark. Een plaatselijke arts, Albert Haug, kreeg het voor zevenenveertig mark vijftig.
Drie jaar later verkocht Haug het voor achthonderd mark aan dit museum. De geschatte waarde lag toen op tienduizend. En toen het museum het kocht, schreef zijn eigen directeur het toe aan de school van Verrocchio. Het was Heinrich von Geymüller die in de herfst van 1889 als eerste de naam Leonardo hardop uitsprak. Voor het eind van dat jaar had de prins-regent van Beieren dokter Haug een ridderorde gegeven, de Orde van Sint-Michaël, als compensatie voor het schamele bedrag dat het museum hem had betaald.
Stop 3 van 5 · Eerste verdieping, zaal V
Portret van keizer Karel V
Titiaan · 1548 · Olieverf op doek, 204,5 × 122 cm
Om op te letten
- Het jaartal, rechts in de stenen borstwering gehouwen, op de hoogte van zijn hand: MDXLVIII.
- Het gezicht. Nergens een spoor van vleierij: de lange Habsburgse kaak, de vermoeidheid, de ogen die ergens langs je heen kijken.
- De rechterkant van het doek, waar het landschap zo dun en zo snel is geschilderd dat het naast de massieve zwarte figuur nauwelijks bestaat.
Transcriptie (2:01)
De machtigste man van Europa, in een stoel, van top tot teen in het zwart.
Karel de Vijfde, keizer van het Heilige Roomse Rijk, maakte Titiaan in 1533 zijn hofschilder en verhief hem in de adelstand. In 1548 waren ze allebei in Augsburg voor de Rijksdag, en Titiaan schilderde de keizer daar twee keer. Een keer te paard, het schilderij dat nu in het Prado hangt, en een keer zoals hier.
Zoek eerst het jaartal. Het is rechts in de stenen borstwering gehouwen, op de hoogte van zijn hand. MDXLVIII.
Kijk dan naar de twee helften van het doek, want die zijn het niet met elkaar eens. Links ademt alles keizerrijk. Goudbrokaat, een marmeren zuil, een rood tapijt, een stoel met franje en kwastjes. Rechts een landschap dat zo dun en zo vlug is neergezet dat je er dwars doorheen kijkt. En in het midden het gezicht, zonder een greintje vleierij. De lange Habsburgse kaak. De vermoeidheid. De ogen die ergens langs je schouder wegdwalen. De beschrijving van het museum zelf zegt het precies: de zuilen, het tapijt en het brokaat stralen de keizerlijke waardigheid uit, terwijl het gezicht de leeftijd en de uitputting van de vorst laat zien, zonder enige idealisering.
En nu het deel dat mensen verrast. Het museum zegt ook dat Titiaan de uitvoering grotendeels overliet aan een assistent in zijn werkplaats, waarschijnlijk Lambert Sustris, die werkte naar een schets van Titiaans eigen hand. Dat dunne landschap rechts is zeer waarschijnlijk van Sustris en niet van Titiaan. Misschien bestaat er zelfs een verloren eerste versie van Titiaan zelf, ergens, verdwenen.
Titiaan klaagde niet over Augsburg. Hij noemde de keizerstad de glorie van de wereld, en liet zijn vriend Lorenzo Lotto weten dat hij met alle gunsten van het hof en van de keizer werd overladen. Hij stond op het toppunt van zijn vak, hij schilderde de keizer persoonlijk, en het meeste werk liet hij aan een ander over.
Vierenhalve eeuw later keek Henry Kissinger naar dit doek en schreef erover in zijn boek Wereldorde. Hij noemde het een portret dat je niet meer loslaat, en schreef dat het de kwelling toont van een man die geestelijke vervulling niet kan bereiken en de hefbomen van de hegemoniale macht evenmin kan bedienen. Wat je ook van Kissinger vindt, het is een eerlijke beschrijving van wat je voor je ziet. De machtigste man ter wereld, geschilderd door de beste schilder ter wereld, en hij kijkt alsof hij bijna overal liever was geweest dan hier.
Stop 4 van 5 · Eerste verdieping, zaal VII
De ontvoering van de dochters van Leucippus
Peter Paul Rubens, met Jan Wildens · ca. 1618 · Olieverf op doek, 224 × 210,5 cm
Om op te letten
- Het kleine gevleugelde jongetje helemaal links, dat de vos aan het hoofdstel vasthoudt. Een van zijn vleugels is zwart.
- Het harnas van de man links en de blote borst van de man rechts. Zo onderscheid je de sterfelijke Castor van de onsterfelijke Pollux.
- De twee paarden die in tegengestelde richtingen trekken, het ene stilgehouden, het andere steigerend; dat houdt de hele kluwen van lichamen in beweging.
- Het enorme Laatste Oordeel aan de kopse wand van deze zaal. De zaal is eromheen gebouwd.
Transcriptie (2:03)
Dit is de grootste zaal van het gebouw, en ze is gebouwd rond een schilderij. Niet dit schilderij. Draai je om en kijk naar de kopse wand, naar het Laatste Oordeel dat zes meter oprijst. Dat doek is het grootste schilderij van het museum, zeshonderdacht bij vierhonderddrieënzestig centimeter, en het is het enige werk in de Alte Pinakothek dat nog precies hangt waar het werd opgehangen toen het museum in 1836 openging. De zaal is ervoor ontworpen. In dit gebouw hangen tweeënzeventig schilderijen van Rubens, de grootste Rubenscollectie die ergens ter wereld permanent te zien is, en in deze zaal begint ze.
Kom nu terug naar de paarden.
Het verhaal is Grieks. Castor en Pollux, de tweeling, voeren Phoebe en Hilaeira weg, de dochters van Leucippus, koning van Messenië. Het loopt voor iedereen slecht af. De tweeling sneuvelt bij de achtervolging die volgt. Het waren tweelingbroers met verschillende vaders: die van Castor was de koning van Sparta, dus Castor was sterfelijk, en die van Pollux was Jupiter, dus Pollux was het niet. Toen Pollux vroeg om niet van zijn broer te worden gescheiden, werden ze samen in sterren veranderd.
Op het doek kun je ze uit elkaar houden. Castor, de paardentemmer, draagt een harnas. Pollux, de vuistvechter, heeft een ontbloot bovenlijf. Zelfs de dieren kiezen partij. Castors vos staat stil, in bedwang gehouden door een klein gevleugeld jongetje dat het hoofdstel vasthoudt, terwijl de appelschimmel van Pollux erachter steigert. Kijk naar de vleugels van dat jongetje. Een ervan is zwart, en dat wordt meestal gelezen als een voorbode van wat de tweeling te wachten staat.
Welke zus welke is, kan niemand je vertellen. Geen van beide vrouwen draagt een attribuut, dus de twee namen zweven tussen de twee figuren, en dat hebben ze altijd gedaan.
Wat Rubens hier doet, zegt het museum, is betogen dat de schilderkunst de beeldhouwkunst verslaat. Hij bouwt een compositie die je verschillende gezichtspunten tegelijk geeft, en hij schildert huid en haar en staal en stof zo precies dat geen marmer daartegenop kan. Het landschap heeft hij trouwens niet zelf geschilderd. Dat is het werk van de specialist Jan Wildens, en het museum vermeldt hem op het bordje naast Rubens. De vergulde lijst is jonger dan het schilderij, een achttiende-eeuwse lijst van de Münchense hofarchitect Joseph Effner.
En nog één ding, voor de Duitsers die binnen gehoorsafstand staan. Dit schilderij is het middelpunt van een sketch van Loriot over relatietherapie, waarin een echtpaar wordt gevraagd het te beschrijven, en de man het na een lange stilte samenvat als twee heren die twee dames een rijles geven.
Stop 5 van 5 · Eerste verdieping, zaal VIII
De val van de verdoemden
Peter Paul Rubens · ca. 1621 · Olieverf op paneel, 286 × 224 cm
Om op te letten
- De aartsengel Michaël bovenaan, klein, in het rood, met een schild. Hij is de enige figuur op het schilderij die stilstaat.
- Het midden van het paneel, waar in 1959 een vijfde van het verfoppervlak werd weggevreten en door restauratoren opnieuw is opgebouwd.
- De mengwezens tussen de vallende lichamen, half dier en half demon, makkelijk over het hoofd te zien tot je ernaar zoekt.
- Waar vlees ophoudt en wolk begint. Op sommige plekken lopen de kleuren in elkaar over tot de lichamen bijna abstract worden.
Transcriptie (2:10)
Geef het even de tijd voor je het probeert te lezen, want eerst is het alleen een lawine van lichamen.
Dan komen de vormen tevoorschijn. Bovenaan, klein en in het rood, de aartsengel Michaël, die uit een lichtbundel tussen donkere wolken losbreekt, en alles onder hem valt. Dat is het hele schilderij. Rubens heeft weggelaten wat elk ander Laatste Oordeel in het midden zet: Christus als rechter, en daarmee het idee dat sommige mensen de andere kant op gaan. Er is hier geen opwaartse stroom. Er is alleen de val.
Kijk hoe het in elkaar zit. Zondaars, duivelse gestalten en mengwezens die half dier en half demon zijn, worden in een diagonaal geperst die ongeveer halverwege omslaat in een wervelende massa. Het museum zegt het zelf zo: de diagonaal maakt de zuigkracht van het hellevuur zichtbaar. De tekst waar het naar verwijst is het evangelie volgens Matteüs, hoofdstuk vijfentwintig, vers eenenveertig.
Laat je blik nu vervagen. Op sommige plekken lopen de kleuren zo in elkaar over dat je niet meer kunt zeggen waar een lichaam ophoudt en een wolk begint. Voor 1621 is dat werkelijk iets vreemds om te schilderen.
De opdracht kwam van Wolfgang Willem, paltsgraaf van Neuburg, die al twee oordeelsschilderijen van Rubens had gekregen. Het Grote Laatste Oordeel van 1617, het doek dat de kopse wand vult van de zaal waar je net uit komt, en een kleinere versie in 1619. Rond 1620 vroeg hij om dit schilderij, voor zijn paleiskapel. Het kwam in 1806 vanuit de galerie in Düsseldorf via Mannheim naar München.
En toen, kort na elf uur ’s ochtends op zesentwintig februari 1959, liep een man op dit paneel af en goot er afbijtmiddel voor meubels overheen. De vloeistof vrat zich door de verf heen tot op de krijtgrond eronder, vooral in het midden, en vernielde ongeveer een vijfde van het beschilderde oppervlak. Hij werd opgespoord in een pension en binnen korte tijd gearresteerd, en kreeg drie jaar cel en achthonderdduizend mark schadevergoeding opgelegd. Bij het verhoor zei hij dat hij eigenlijk De vier apostelen van Dürer had willen vernietigen, elders in dit museum, en dat hij het had opgegeven omdat er te veel bezoekers voor stonden.
Een flink deel van wat je in het midden van het paneel ziet, is dus restauratie. Het kostte jaren, en het is gelukt.
Het schilderij heeft een tweede leven gekregen dat de paltsgraaf zich niet had kunnen voorstellen. Een Australische band, Parkway Drive, zette in 2018 een deel ervan op een albumhoes, en een versie ervan duikt steeds weer op in het tweede en derde seizoen van de Netflixserie Dark. Vier eeuwen later, als iemand een beeld van de hel nodig heeft, komt hij nog altijd bij dit paneel uit.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Richt Chiaro op alles in de Alte Pinakothek.
Bij vijf schilderijen houdt deze pagina op. Richt de app op een Cranach twee lijsten verderop, op de zes meter hoge Rubens die niemand fotografeert, op een kabinetstuk zo groot als een boek, en Chiaro noemt het schilderij, legt het uit en beantwoordt je vervolgvragen tot je verderloopt.
Voor je gaat
Zo kom je er
Barer Straße 27, 80333 München. De ingang die in gebruik is, ligt aan de Theresienstraße, aan de noordkant van het gebouw, en is zonder treden toegankelijk.
Tram 27 en 28 stoppen bij halte Pinakotheken, pal voor de deur. Metro U2 naar Königsplatz of Theresienstraße; U3 en U6 naar Odeonsplatz of Universität; U4 en U5 naar Odeonsplatz. Bus 100, de museumlijn, en bus 58, de CityRing, stoppen ook bij Pinakotheken. In de buurt is geen parkeerplaats voor bezoekers, en daarom vraagt het museum je met het openbaar vervoer te komen.
Tickets
- Gesloten op maandag, en op 1 mei, 24 december, 25 december en 31 december.
- Dinsdag en woensdag zijn de lange avonden, open tot 20.00 uur. Op zondag kost de toegang tot de Pinakotheken, het Museum Brandhorst en de Sammlung Schack 1 euro.
- Koop je ticket op de dag zelf aan de kassa, of vooraf online.
- Tassen groter dan A4, dat wil zeggen 30 bij 20 bij 10 centimeter, en alle rugzakken gaan naar de garderobe of een kluisje. De kluisjes werken met een munt van 1 of 2 euro.
- Schilderijen verhuizen. De online collectie van het museum op sammlung.pinakothek.de geeft voor elk werk de huidige zaal, zodat je een favoriet kunt opzoeken voor je op pad gaat.
De officiële audiogids
De Alte Pinakothek verhuurt geen audiogidsapparaten. Haar eigen gids is een gratis webapp, Alte Pinakothek Unframed, op app.pinakothek.de: zes rondleidingen voor volwassenen, vier voor kinderen en één in eenvoudige taal, in het Duits en het Engels, met een deel van de inhoud ook in het Italiaans, Frans en Spaans. Onze wandeling kost ook niets, maar stopt na vijf schilderijen; elk ander schilderij aan de muren neemt de Chiaro-app voor zijn rekening.
Officiële website →Vragen
Is er een gratis audiogids voor de Alte Pinakothek?
Twee zelfs. Deze: vijf opgenomen stops, elk met de uitgeschreven tekst eronder, die in elke browser op je telefoon spelen zonder dat je iets hoeft te installeren. En de eigen webapp van het museum, Alte Pinakothek Unframed, gratis op app.pinakothek.de. Voor alles wat geen van beide behandelt, neemt de Chiaro-app het over: richt de camera op een schilderij en je hoort het verhaal van precies dat werk.
Wat kost de officiële audiogids van de Alte Pinakothek?
Niets. De Alte Pinakothek verhuurt geen apparaten. Haar gids is de gratis webapp Alte Pinakothek Unframed op app.pinakothek.de, met op dit moment zes rondleidingen voor volwassenen, vier voor kinderen en één in eenvoudige taal, in het Duits en het Engels.
Waar hangt het zelfportret van Dürer in de Alte Pinakothek?
Op de eerste verdieping, in zaal I, vlak bij het westelijke eind van de reeks zalen. Het museum vermeldt in zijn online collectie voor elk schilderij de huidige zaal, dus je kunt het nakijken voor je gaat.
Is de Alte Pinakothek op maandag gesloten?
Ja, elke maandag, en ook op 1 mei, 24 december, 25 december en 31 december. Op de andere dagen gaat het museum om 10.00 uur open en om 18.00 uur dicht, behalve op dinsdag en woensdag, als het tot 20.00 uur open blijft.
Wat kost een bezoek aan de Alte Pinakothek?
Negen euro voor de vaste collectie, zes met korting. Op zondag is het 1 euro. Kinderen en jongeren onder de 18 mogen gratis naar binnen, en studenten en bezoekers boven de 65 betalen het gereduceerde tarief. Een combiticket van € 12 geldt op één dag voor de Pinakotheken, het Museum Brandhorst en de Sammlung Schack, maar is alleen aan de kassa van het museum te koop.
Kan ik dit in de zalen beluisteren?
Ja. De audio laadt via mobiele data; gebruik oortjes en zet het geluid zacht in de zalen. Fotograferen voor privégebruik mag, zonder flits of statief, en tassen groter dan A4 moeten naar de garderobe of een kluisje.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Alte Pinakothek.