Direct naar de inhoud

Alte Nationalgalerie · Berlijn · Onafhankelijke gids

Audiogids voor de Alte Nationalgalerie,
vijf stops, gratis.

Druk op play bij een van de vijf hieronder, gewoon in dit tabblad. Het museum bezit zo’n 1.800 schilderijen en daarnaast 1.500 beelden, en Chiaro vertelt je over elk werk dat je fotografeert.

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Alte Nationalgalerie.

9:41

Monnik aan zee

Alte Nationalgalerie, Berlijn

0:00 2:19
Stop 1 van 5

De vijf stops · 10 minuten audio

Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.

Deze audiogids voor de Alte Nationalgalerie werkt van het dak naar beneden, en dat is ook de volgorde waarin het museum zijn eigen verhaal vertelt. Op het derde niveau hangt in zaal 3.06 het beroemde paar schilderijen van Caspar David Friedrich: de monnik op zijn strand en de begrafenis bij de abdijruïne. Een niveau lager, in zaal 2.02, wacht Böcklins cipresseneiland op de middenas. Dan het eerste niveau: Menzels walserij in de hal achterin en Schadows twee prinsessen bij de ingang, als laatste blik op weg naar buiten. Bij elkaar ongeveer tien minuten audio en zo’n twintig minuten lopen, trappen inbegrepen.

Elk zaalnummer komt van de plattegrond die het museum voor bezoekers drukt, en de titels, data, afmetingen en inventarisnummers komen uit de online collectie van de Staatliche Museen zu Berlin, gecontroleerd met Wikidata. Tot 28 februari 2027 mengt een speciale presentatie met de naam “Across Epochs” (“Door de tijdperken heen”) op elk niveau werken uit de twintigste en eenentwintigste eeuw tussen de oude, dus de opstelling kan verschuiven. Als het kleine gedrukte bordje aan de wand en deze pagina twee verschillende verhalen vertellen, vertrouw dan op het bordje en stuur ons een berichtje over de fout, zodat we die kunnen herstellen.

Stop 1 van 5 · Derde tentoonstellingsniveau, zaal 3.06 (Caspar David Friedrich)

Monnik aan zee

Caspar David Friedrich · 1808–1810 · Olieverf op doek, 110 × 171,5 cm

Om op te letten

  • De voeten. Friedrich schilderde de man eerst en profil, lopend langs het strand, en draaide hem toen naar de zee, maar de voeten wijzen nog de oude kant op.
  • Drie banen en verder niets: een bleke duin, een zwarte zee en een lucht die ongeveer driekwart van het doek beslaat. Geen boom of boot die je het beeld in leidt.
  • De piepkleine witte spikkels boven het water. Friedrich beschreef meeuwen die rond de man cirkelden en krijsten, alsof ze hem voor de zee wilden waarschuwen.
  • Blauw dat bij de bovenrand door het grijs breekt, en vage warme tinten in de lucht die terugkwamen toen het oude vernis werd verwijderd.
Transcriptie (2:19)

Geef de zaal even de tijd voordat je naar hem zoekt. Het grootste deel van dit doek is lucht, ongeveer driekwart, en de man voor wie je komt is een donkere streep, niet groter dan je duim, aan het eind van een bleke strook duin met een band zwarte zee voor zich. Verder niets. Geen boot, geen boom, geen pad dat je het beeld in leidt. Land, zee en lucht, op elkaar gestapeld, en dan de lijst.

Die leegte was hard werken. Caspar David Friedrich deed twee jaar over dit schilderij, van 1808 tot 1810, en veranderde en overschilderde het steeds opnieuw. Infraroodopnamen laten zien wat hij wegnam: twee schepen, aan weerszijden van de figuur, en palen voor visnetten langs het strand. De figuur zelf was eerst en profil getekend, lopend over het strand. Friedrich draaide hem naar het water toe, en als je goed naar de voeten kijkt, zie je nog dat hij ooit de andere kant op liep.

Friedrich beschreef zelf een zeegezicht met een man in een zwart gewaad die over het strand loopt, en meeuwen die om hem heen krijsen alsof ze hem waarschuwen zich niet op zee te wagen. Die witte spikkeltjes boven het water, dat zijn ze.

In de herfst van 1810 stuurde hij het naar de tentoonstelling van de Berlijnse Academie, samen met het schilderij dat er nu naast hangt, Abdij in het eikenbos, en vroeg hij om de Monnik boven de Abdij te hangen. Zoiets had Berlijn nog nooit gezien. Goethe vond het zo leeg dat je er net zo goed op je hoofd staand naar kon kijken. Heinrich von Kleist, die een recensie van Clemens Brentano herschreef voor zijn eigen krant, vond de zin die sindsdien is blijven hangen: omdat het schilderij geen voorgrond heeft behalve de lijst, is ernaar kijken alsof je oogleden zijn weggesneden.

Toen gebeurde er iets onverwachts. De vijftienjarige kroonprins van Pruisen vroeg zijn vader beide schilderijen te kopen, en koning Frederik Willem III, wiens schatkist door de oorlog was leeggeraakt, betaalde 450 daalders voor het paar. Die jongen werd later Frederik Willem IV, de koning op wiens eigen idee de vorm van dit museum teruggaat: een tempel op een sokkel. Hij is de ruiter te paard boven aan de buitentrap.

Na zijn dood in 1840 raakte Friedrich grotendeels in de vergetelheid. Het was dit museum dat hem terugbracht, met vijfendertig van zijn schilderijen op de Eeuwtentoonstelling van 1906.

Kijk nu omhoog naar de lucht. Decennialang zat dit doek onder meerdere lagen vergeeld vernis die alles in een dof, vlak grijs hulden. Restauratoren haalden die tussen 2013 en 2016 weg, en sindsdien is het schilderij helderder, met vage warme, roodachtige tinten in de wolken en blauw dat bovenin doorbreekt. Mark Rothko, Gerhard Richter en Gotthard Graubner verwezen alle drie naar dit schilderij. Grijs dat op ooghoogte dichttrekt, blauw dat zich hoog boven opent, en één klein mannetje op het zand daartussen.

Stop 2 van 5 · Derde tentoonstellingsniveau, zaal 3.06 (Caspar David Friedrich), naast Monnik aan zee

Abdij in het eikenbos

Caspar David Friedrich · 1809–1810 · Olieverf op doek, 110,4 × 171 cm

Om op te letten

  • Twee piepkleine lichtjes in de poort van de ruïne, op het altaar achter het kruisbeeld. Het zijn de enige lichten op het schilderij.
  • Het verse graf dat open ligt in de sneeuw langs de onderrand.
  • De smalle maansikkel hoog rechts, precies zoals Friedrich in zijn brief beloofde.
  • De stoet monniken die een doodskist naar de poort draagt, klein en donker tegen de sneeuw.
Transcriptie (1:48)

Kijk nu naar de tegenhanger ernaast en het daglicht is weg. De zon is al onder, er ligt mist over de grond, en daaruit rijst op wat er over is van een gotische kerk, tussen kale, gebroken eiken, met een smalle maansikkel erboven.

Friedrich wist precies wat hij wilde. In een brief schreef hij dat hij werkte aan een groot schilderij waarin hij het geheim van het graf en van de toekomst wilde tonen: de resten van een gotische kerk tussen eeuwenoude eiken, graven onder de sneeuw, de avondster en het eerste kwartier van de maan, en een dichte mist waarin de vormen steeds onzekerder worden naarmate ze dichter bij de aarde komen. Dat is dit doek, bijna regel voor regel.

Hij schilderde het als tegenhanger van de Monnik, en de twee zijn sindsdien samengebleven. Op de Berlijnse Academie hingen ze in 1810 boven elkaar, de Monnik bovenaan, en de koning kocht ze allebei op verzoek van zijn tienerzoon. Eén lezing houdt al lang stand: de man op het strand, en daarna zijn begrafenis. Het is een interpretatie, geen feit.

Kijk langs de onderkant van het schilderij. Een stoet monniken draagt een doodskist over het besneeuwde kerkhof naar de poort, en voor hen ligt een vers gedolven graf open in de sneeuw. Kijk nu in de poort zelf. Twee piepkleine lichtpuntjes branden op het altaar achter het kruisbeeld. Verder geeft niets op dit schilderij licht.

De ruïne bestaat echt, min of meer. Friedrich nam het grote venster over van de abdij van Eldena, bij Greifswald, en verbeterde het vervolgens: hij liet het stenen maaswerk weg en zette een portaal in de westmuur. Zo’n twintig jaar later werd de echte ruïne in Eldena verbouwd tot ze sterk leek op Friedrichs verzonnen versie, waarschijnlijk met een duwtje van de kroonprins, die dit schilderij toen al twee decennia bezat.

Zijn vriend, de schilder Carl Gustav Carus, noemde het misschien wel het diepste poëtische werk in de hele moderne landschapschilderkunst. Het is ook een kwetsbaar werk. Beide schilderijen zijn in één of twee heel dunne lagen op een fijn doek geschilderd, en rond 1900 verkeerden ze in een troosteloze staat. Wat je nu ziet is het resultaat van dezelfde restauratie die de Monnik lichter maakte: twee doeken weer zij aan zij, het strand en de begrafenis.

Stop 3 van 5 · Tweede tentoonstellingsniveau, zaal 2.02 (Duitse schilders in Rome)

Het dodeneiland

Arnold Böcklin · 1883 · Olieverf op hout, 80 × 150 cm

Om op te letten

  • De initialen A. B., uitgehakt boven een grafkamer in de rots rechts. Böcklin voegde ze in deze versie voor het eerst toe.
  • De in het wit gehulde figuur die in de boeg staat, naast een witte, met guirlandes behangen doodskist.
  • De symmetrie. De treden leiden je blik naar het midden, en dan sluiten de cipressen zich en zie je nooit wat erbinnen is.
Transcriptie (1:50)

Een niveau lager blijft de stemming donker, maar het licht verandert volledig. Een rotseiland rijst op uit vlak, glazig water, ommuurd door kliffen en volgepakt met hoge zwarte cipressen. Een boot glijdt naar een stenen aanlegplaats. Achterin zit een roeier, en in de boeg staat een figuur die helemaal in het wit gehuld is, naast een witte doodskist behangen met guirlandes.

Arnold Böcklin noemde het zelf nooit Het dodeneiland. In het voorjaar van 1880 vroeg een jonge weduwe, Marie Berna, hem in zijn atelier in Florence om een schilderij om bij weg te dromen, en uit dat verzoek groeiden de eerste versies. De titel kwam later, van zijn kunsthandelaar Fritz Gurlitt. Gurlitt bestelde dit doek in 1883, de derde van vijf versies, en liet Max Klinger er daarna een ets van maken. Het was deze versie, vermenigvuldigd in prenten en foto’s, die het beeld beroemd maakte. Vladimir Nabokov schreef dat je in elk Berlijns huis een prent ervan kon vinden. Sigmund Freud had er een in zijn werkkamer.

Waar ligt het eiland? Niemand weet het zeker. Böcklin had de herfst van 1879 op Ischia doorgebracht, waar een kasteel op een eilandje vlak voor de kust staat, en dat uitzicht is hem misschien bijgebleven. De dood was ook nooit ver uit zijn gedachten. Hij verloor acht van zijn veertien kinderen.

Kijk nu naar de rots rechts, naar de grafkamers die in de steen zijn uitgehakt. Vanaf deze versie draagt een ervan de initialen van de schilder, A. B. Böcklin gaf zichzelf een graf op zijn eigen eiland.

Het latere leven van juist dit doek is duisterder dan alles wat erop staat. In de jaren dertig kocht Adolf Hitler, die Böcklin bewonderde, het schilderij. Hij hing het op in de Berghof, zijn huis in de bergen, en vanaf 1940 in de Nieuwe Rijkskanselarij hier in Berlijn. De Nationalgalerie verwierf het in 1980.

Nog één bewonderaar, een gelukkigere. Sergej Rachmaninov schreef zijn symfonisch gedicht Het dodeneiland in 1909 nadat hij een zwart-witprent had gezien, en zei dat hij de muziek waarschijnlijk nooit had geschreven als hij het origineel in kleur had gezien. Doe dus een stap terug en neem de kleur in je op die hij heeft gemist: het gekneusde violet van de lucht, het roest en mos op de bleke rots, en één witte figuur in een donkere boot.

Stop 4 van 5 · Eerste tentoonstellingsniveau, de Menzelzalen in de achterste dwarshal en de apsis

IJzerwalserij (Moderne cyclopen)

Adolph Menzel · 1872–1875 · Olieverf op doek, 158 × 254 cm

Om op te letten

  • De signatuur in de linkerbenedenhoek: Adolph Menzel, Berlijn, 1875.
  • De jonge vrouw met de etensmand rechtsonder, het enige gezicht in de menigte dat naar je terugkijkt.
  • Mannen met ontbloot bovenlijf die zich aan de linkerrand wassen; hun dienst zit er al op.
  • Het witgloeiende blok op de ijzeren kar in het midden, vlak voordat het onder de eerste wals gaat en een spoorrail wordt.
Transcriptie (1:56)

Kom naar beneden, naar het eerste niveau, en de negentiende eeuw wordt ineens luid. Kijk naar het midden van dit doek: een blok ijzer dat zo heet is dat het wit is geworden, op een ijzeren kar die de mannen kantelen om het onder de eerste wals van de walserij te schuiven. Over een paar minuten is het een spoorrail.

Adolph Menzel beschreef de scène zelf, in een tekst die hij in april 1879 voor de catalogus van de Nationalgalerie schreef, met de precisie van een ingenieur: de gloeiende klomp ijzer vers uit de oven, drie mannen met tangen die hem tussen de walsen sturen, drie anderen aan de overkant die klaarstaan om hem op te vangen en door de volgende groef terug te sturen.

Om het goed te krijgen reisde hij in de nazomer van 1872 naar Königshütte in Opper-Silezië, een van de grote ijzerfabrieken van die tijd. Hij las technische boeken, tekende de machines en het gereedschap, en vooral de mannen in beweging, telkens opnieuw. Meer dan honderd van zijn potloodstudies voor dit ene schilderij zijn bewaard in het Berlijnse prentenkabinet, het Kupferstichkabinett.

Wat het radicaal maakte, was de maat. Een doek van dit formaat, anderhalve meter hoog en tweeënhalve meter breed, was voorbehouden aan de historieschilderkunst: koningen, veldslagen, heiligen. Menzel gaf het aan een ploeg fabrieksarbeiders, en niemand anders in Europa had machinearbeid al op die schaal geschilderd.

Zoek nu de randen van het verhaal op. Links wassen mannen met ontbloot bovenlijf zich aan het eind van hun dienst. Rechtsonder eten uitgeputte arbeiders een maaltijd die een jonge vrouw in een mand heeft meegebracht, en zij is de enige in een menigte van meer dan veertig mensen die je recht lijkt aan te kijken. Boven in de nevel slentert een man met bolhoed en straatkleren door de hal, de handen op de rug, terwijl alle anderen zich inspannen. Menzel noemde hem de dirigent.

De bankier Adolph von Liebermann kocht het schilderij in 1875 voor 11.000 daalders. Binnen een paar maanden was hij failliet, en de Nationalgalerie betaalde er 30.000 voor. In 1878 ging het naar Parijs voor de Wereldtentoonstelling. De grootse bijnaam Moderne cyclopen, naar de reusachtige smeden van de goden, was niet Menzels idee.

Kijk voordat je verdergaat nog even naar de linkerbenedenhoek, waar hij signeerde en je vertelde waar en wanneer het af was: Adolph Menzel, Berlijn, 1875.

Stop 5 van 5 · Eerste tentoonstellingsniveau, zaal 1.01 (Classicistische beeldhouwkunst)

Prinsessengroep

Johann Gottfried Schadow · 1795–1797 · Carraramarmer, levensgroot

Om op te letten

  • De smalle doek die om Louises kin en hals is geknoopt. Hij verborg een zwelling, en hij zette een mode in gang.
  • De twee zussen die in een omhelzing tegen elkaar aan leunen, de oudste iets naar voren.
  • De achterkant. Schadow werkte die even zorgvuldig uit als de voorkant, al stond de groep decennialang tegen een muur geschoven.
Transcriptie (2:06)

Twee jonge vrouwen leunen tegen elkaar aan, de armen om elkaar heen, alsof ze midden in een gesprek even stilhouden. De vrouw links van je, iets naar voren, is Louise, kroonprinses van Pruisen. Die tegen haar aan leunt is haar jongere zus Frederika.

Met Kerstmis 1793 trouwden de twee zussen in het Berlijnse Stadsslot met twee Pruisische broers, met twee dagen ertussen. Ze waren zeventien en vijftien. Koning Frederik Willem II was zo ingenomen met zijn nieuwe schoondochters dat hij ze liet portretteren door Johann Gottfried Schadow, die de beeldhouwwerkplaats van het hof leidde. Eerst kwamen er borstbeelden van klei, dan een levensgrote gipsen groep die op de Academietentoonstelling van 1795 furore maakte, en daarna dit marmer. Schadow vroeg 5.000 daalders voor achttien maanden werk en de witte steen uit Carrara. Het beeldhouwwerk zelf deed een vakman, Claude Goussaut, en het was klaar op twaalf juli 1797.

Kijk naar Louises kin. Er is een smalle doek om haar hoofd en hals geknoopt. Schadow zei dat die er zat om een zwelling aan haar hals te verbergen, die later wegtrok. Berlijn kon het niet schelen waarom. De band werd vrijwel meteen mode, en de rest van de eeuw herkende je Louise eraan op bijna elke afbeelding van haar.

De opstelling is protocol, geen toeval. Louise, de oudste en hoogste in rang, krijgt de ereplaats, en Frederika staat een stukje achter haar.

Dan neemt het verhaal een wending. De oude koning stierf kort nadat het marmer was getoond, en zijn zoon, Louises man, nu koning Frederik Willem III, vond er helemaal niets aan. Zijn oordeel bestond uit twee woorden, Mir fatal, ongeveer: ik vind het afschuwelijk. Te natuurlijk, geen koninklijke waardigheid, de jonge lichamen te zichtbaar onder de draperie. Na drie jaar besluiteloosheid liet hij de groep in een logeerkamer van het paleis zetten, vlak tegen een muur. Ongeveer negentig jaar lang kreeg bijna niemand hem te zien, en de achterkant al helemaal niet, terwijl Schadow die net zo zorgvuldig had uitgewerkt als de voorkant.

De groep kwam de Tweede Wereldoorlog door in de gewelven van de Berliner Dom. Het origineel geldt nu als te kwetsbaar om te reizen, dus deze zaal is de enige plek om het te zien; de Berlijnse porseleinmanufactuur maakt nog altijd een kleine kopie, vijfenvijftig centimeter hoog en samengesteld uit achtentachtig onderdelen. Hier, op ware grootte en in marmer, staan twee zussen op weg naar de uitgang van het museum, een van hen met een sjaal om haar hals.

Onafhankelijke gids · Chiaro

Richt Chiaro op alles in de Alte Nationalgalerie.

Onze wandeling eindigt bij Schadows zussen, maar het gebouw telt drie niveaus vol romantici, impressionisten en Berlijnse realisten. Fotografeer een Monet, een Liebermann of een portret waar je nog nooit van hebt gehoord: Chiaro herkent het aan de afbeelding, vertelt je wie het schilderde en waarom het ertoe doet, en blijft bij je voor alles wat je daarna wilt vragen, over de penseelstreek, het model of de lijst.

Waarom schilderde Friedrich de schepen weg?Van wie zijn de initialen op het eiland?Waarom had de koning een hekel aan het beeld?

Voor je gaat

01

Zo kom je er

Bodestraße, 10178 Berlijn, op het Museumeiland. Bezoekers gaan naar binnen aan de kant van de Bodestraße; het gebouw is de verhoogde tempel met Frederik Willem IV te paard boven aan de buitentrap. Rolstoelgebruikers kunnen er maar gedeeltelijk terecht.

Het dichtstbijzijnde U-Bahnstation is Museumsinsel aan lijn U5. Met de S-Bahn stap je uit bij Hackescher Markt (S3, S5, S7, S9) of Friedrichstraße. Trams stoppen bij Am Kupfergraben en bij Hackescher Markt.

02

Tickets

  • Op maandag is het gebouw dicht; van dinsdag tot en met zondag is het open van 10 tot 18 uur. Op feestdagen gelden meestal de zondagstijden, maar alle musea op het eiland zijn gesloten op 24 december en opnieuw op 31 december 2026, en op nieuwjaarsdag 2027 gaan ze om 12 uur ’s middags open.
  • Geen van beide tickets heeft een tijdslot: elk is de hele dag geldig op de datum die erop staat. Het huidige ticket “Across Epochs + Alte Nationalgalerie” kost € 16 (€ 8 met korting); het Museumeiland-ticket, € 24 (€ 12 met korting), geeft die dag toegang tot alle musea en tentoonstellingen op het eiland. Het museum raadt zelf aan om online te reserveren, tot vier weken van tevoren, in plaats van in de rij te staan bij de kassa.
  • Wie jonger is dan 18 mag gratis naar binnen. Fotograferen mag over het algemeen; alles wat groter is dan een kleine tas (meer dan 30 × 20 × 10 cm) moet naar de garderobe.
  • Begin op het bovenste niveau. De chronologische route van het museum begint daarboven bij de romantici, en deze wandeling ook.
Officiële tickets →
03

De officiële audiogids

De Staatliche Museen hebben in dit gebouw een eigen audiogids en brengen een aparte app voor de Alte Nationalgalerie uit. Chiaro heeft met geen van beide iets te maken. Wij kozen vijf werken, namen voor elk een track op en zetten de volledige teksten gratis op deze pagina; voor de rest van de drie niveaus neemt de Chiaro-app het over via de camera van je telefoon.

Officiële website →

Vragen

Is er een gratis audiogids voor de Alte Nationalgalerie?

Ja, deze pagina: vijf stops met opnames en volledige teksten die in de browser van je telefoon werken, zonder iets te installeren. De Staatliche Museen hebben daarnaast een eigen audiogids en een app voor de Alte Nationalgalerie, en die staan los van ons. Na deze vijf werken vertelt de Chiaro-app over alles waar je je camera op richt.

Wat kost de officiële audiogids van de Alte Nationalgalerie?

Er zijn twee officiële opties: de eigen audiogids van de Staatliche Museen voor dit gebouw en een aparte app voor de Alte Nationalgalerie op je telefoon. Wat je bij de ingang betaalt, is het ticket dat het museum verkoopt als “Across Epochs + Alte Nationalgalerie”: € 16 voor de volle prijs of € 8 met korting.

Waar hangt Monnik aan zee in de Alte Nationalgalerie?

Op het derde niveau, in zaal 3.06, de zaal voor Caspar David Friedrich, naast zijn tegenhanger Abdij in het eikenbos. De chronologische route van het museum begint op dat niveau, dus het is een van de eerste zalen waar je komt.

Is de Alte Nationalgalerie op maandag gesloten?

Ja, elke maandag is ze dicht; van dinsdag tot en met zondag zijn de deuren open van 10.00 tot 18.00 uur. Deze winter is het hele eiland gesloten op 24 december en 31 december 2026, en op 1 januari 2027 gaat het pas om 12 uur ’s middags open, met sluiting om 18.00 uur zoals altijd.

Is het Museumeiland-ticket de moeite waard?

Als je dezelfde dag nog een tweede museum op het eiland bezoekt, zeggen wij: ja. Het kost € 24, € 12 met korting, en geldt een dag lang voor alle musea en tentoonstellingen op het eiland, tegenover € 16 voor het ticket dat het museum verkoopt als “Across Epochs + Alte Nationalgalerie”.

Hoe lang duurt deze wandeling?

Ongeveer tien minuten aan opnames, plus zo’n twintig minuten lopen van het derde naar het eerste niveau. Trek er meer tijd voor uit als de Friedrichzaal je niet loslaat, wat vaak gebeurt.

Meer audiogidsen

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Alte Nationalgalerie.