Musée de Cluny · Parijs · Onafhankelijke gids
Audiogids voor het Musée de Cluny,
vijf stops, gratis.
Vijf opnames, van een Romeins badhuis tot zes wandtapijten, en ze spelen allemaal af in dit tabblad. Er zijn zo'n 2.300 objecten te zien, en Chiaro vertelt je over elk ervan aan de hand van een foto.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Musée de Cluny.
Pijler van de schippers
Musée de Cluny, Parijs
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over elk werk in het Musée de Cluny.
De vijf stops · 11 minuten audio
Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Twee verdiepingen, vijftienhonderd jaar en vijf stops: dat is deze audiogids voor het Musée de Cluny. Je begint in de koude zaal van de Romeinse thermen, zaal 1, bij de pijler van de schippers, loopt door naar zaal 5 voor de koningen van Juda en de Adam van de Notre-Dame, gaat dan naar de eerste verdieping voor de schat van Colmar in zaal 12 en eindigt bij De dame met de eenhoorn in zaal 20, een van de laatste zalen op de route die het museum zelf uitzet. Alle vijf samen beluister je in ongeveer elf minuten. Het lopen ertussen kost minder dan tien minuten, dus met tijd om stil te staan en te kijken ben je met de vijf stops zo'n uur bezig.
Elke stop is naast twee bronnen gelegd: de online collectiedatabase van het museum, die bij elk object de zaal vermeldt, en een externe bron, Wikidata of Wikipedia. Een wandtapijt of een ring kan op korte termijn vertrekken voor een bruikleen, dus het bordje in de zaal heeft het laatste woord. Lopen we achter, laat het ons dan weten.
Stop 1 van 5 · Begane grond, zaal 1 (het frigidarium)
Pijler van de schippers
Het schippersgilde van Lutetia (nautae Parisiaci) · 14–37 n.Chr. · Kalksteen, vier bewerkte blokken; het Jupiterblok 109 × 79 × 79 cm
Om op te letten
- Cernunnos op het bovenste blok: een bebaarde kop met een hertengewei, aan elke tak een Gallische halsring, en daarboven de letters van zijn naam. Nergens anders in de antieke wereld staat die naam onbetwistbaar geschreven.
- De schippers zelf, die met schild en speer over het wijdingsblok marcheren. Wapens mogen dragen was een Romeins voorrecht, en een maatstaf voor het aanzien van het gilde.
- De muren van de zaal: banden van kleine kalksteenblokjes tussen lagen platte baksteen, het Romeinse bouwrecept, onder een gewelf van meer dan veertien meter hoog.
- De twee gebeeldhouwde stenen consoles die nog op hun plek zitten in de noordmuur van het frigidarium. Volgens Wikipedia hebben ze de vorm van scheepsboegen.
Transcriptie (2:12)
Kijk eerst omhoog, en pas daarna naar de stenen. Het gewelf boven je hoofd is meer dan veertien meter hoog, en de Romeinen bouwden het rond de overgang van de eerste naar de tweede eeuw. Dit was het frigidarium, de koude zaal van de grootste openbare baden in het Romeinse Parijs, dat toen Lutetia heette. Mensen kwamen hier om zich te wassen, te sporten, hun haar te laten knippen en bij te praten, en het koude bad ligt nog altijd hier in de zaal. Het is het enige deel van die baden dat nog zijn volle hoogte heeft, en het museum is eromheen gegroeid.
Dan de vier bewerkte blokken. Die zijn ouder dan de zaal. Dit is de pijler van de schippers, gemaakt tussen de jaren 14 en 37, onder keizer Tiberius, en het is het oudste monument van Parijs. De schippers waren een gilde van scheepseigenaren en handelaars die op de Seine voeren, de nautae Parisiaci, en volgens hun Latijnse inscriptie hebben ze dit in het openbaar opgericht, voor Jupiter, de Beste en Grootste, en voor de keizer.
Dat klinkt als een braaf Romeins offer, en dat is het ook. Maar kijk eens wie er verder nog op de steen terecht is gekomen. Naast Jupiter, Vulcanus en Mars staan goden die de Romeinen niet hadden meegebracht. Esus, die met een bijl op een boom inhakt. Een stier met drie kraanvogels op zijn rug, met als opschrift Tarvos Trigaranus. En op het bovenste blok een bebaarde kop met het gewei van een hert, en aan elke tak hangt een torques, een Gallische halsring. De letters boven hem vormen de naam Cernunnos. Deze pijler is de enige plek waar de naam van die god buiten elke twijfel bewaard is gebleven.
Op een andere zijde marcheren de schippers zelf, met schild en speer. Wapens dragen was een voorrecht dat de Romeinen verleenden, en het zegt je hoe machtig dit gilde was. Het is de eerste vereniging van Parijs die we bij naam kennen.
De pijler is niet blijven staan. In de derde eeuw werden de blokken uit elkaar gehaald en gebruikt om muren op het Île de la Cité te stutten, en daar lagen ze tot arbeiders ze vroeg in de achttiende eeuw vonden, toen ze onder de Notre-Dame aan het graven waren. Niet alles kwam terug: van drie van de vier lagen is alleen de bovenste helft over. In zijn geheel moet de pijler zo'n vijf meter twintig hoog zijn geweest, en niemand weet zeker in welke volgorde de blokken op elkaar stonden. Er zijn vierenzestig mogelijke opstellingen.
De stenen zien er nu licht uit, omdat restauratoren in 2001 het zwarte vuil van drie eeuwen hebben verwijderd. De muren om je heen kregen in 2009 hun eigen restauratie, en daarbij bleek dat het pleisterwerk ooit roze was, met piepkleine sporen van een intens blauw. Stel je het voor in die kleuren, met het koude bad vol water: zo zag deze zaal eruit.
Stop 2 van 5 · Begane grond, zaal 5 (beeldhouwwerk van de Notre-Dame van Parijs)
Hoofden van de koningen van Juda
Beeldhouwers van de Notre-Dame van Parijs · Eerste helft van de 13e eeuw · Steen met verfsporen; het hoofd Cl. 22988 is 71 cm hoog
Om op te letten
- Kleursporen op de gezichten. De hoofden waren beschilderd, heel verfijnd, en op een aantal ervan kun je nog zien wat daarvan over is.
- De baarden, de krullen en de banden van de kronen, gebeeldhouwd met een zorg die niemand op het plein onder de kathedraal ooit had kunnen zien.
- De gebroken neuzen en kinnen. Die schade is het werk van de Revolutie, en je leest het nog altijd af aan de steen.
Transcriptie (1:42)
Elk gezicht hier voor je keek ooit vanaf de voorgevel van de Notre-Dame op Parijs neer. Over de westgevel van de kathedraal liep een rij van achtentwintig gekroonde figuren, gebeeldhouwd in de eerste helft van de dertiende eeuw. Het waren de koningen van Juda, de voorouders van de Maagd Maria uit het Oude Testament, en ze stonden daar om te laten zien waar zij en haar zoon vandaan kwamen.
Tijdens de Revolutie keek niemand meer zo naar ze. Mensen zagen achtentwintig gekroonde mannen op een kerk, hielden ze voor koningen van Frankrijk en haalden ze neer. De beelden werden onthoofd, de hoofden verdwenen, en bijna twee eeuwen lang ging iedereen ervan uit dat ze tot gruis waren geslagen.
Tot er in 1977 iets gebeurde. Bouwvakkers die aan het werk waren op de binnenplaats van een herenhuis in het negende arrondissement, het hôtel Moreau aan de rue de la Chaussée-d'Antin, stuitten op gebeeldhouwde steen. Er kwamen zo'n vierhonderd fragmenten van de Notre-Dame uit de grond, en daartussen zaten eenentwintig van de koningen. Ze waren daar zo te zien begraven door Jean-Baptiste Lakanal, wiens broer Joseph het huis had laten bouwen. Het museum noemt het een van de belangrijkste archeologische vondsten in het Parijs van de twintigste eeuw. De bank die eigenaar was van het huis, de Banque française du commerce extérieur, schonk de hoofden in 1980 aan het museum, en een jaar later kregen ze een eigen zaal.
Kijk nu goed. Het beeldhouwwerk is overal zorgvuldig: in de krullen van de baarden, de oogleden, de banden van de kronen. En toch stonden deze gezichten zo hoog in de gevel dat niemand op straat iets van die details kon zien. De beeldhouwers deden het toch. En zoek naar kleur. De hoofden waren beschilderd, en op een aantal ervan zijn de sporen nog te zien.
De schade is de andere helft van het verhaal. Ontbrekende neuzen, afgeslagen kinnen, afgesleten wangen: dat heeft de Revolutie met ze gedaan, en ook dat hoort nu bij wat ze zijn.
Wat je hier ziet, is het dertiende-eeuwse gezicht van de Notre-Dame, op ooghoogte. Middeleeuwse Parijzenaars die het plein voor de kathedraal overstaken, zijn er nooit zo dicht bij geweest.
Stop 3 van 5 · Begane grond, zaal 5 (beeldhouwwerk van de Notre-Dame van Parijs)
Adam
Waarschijnlijk Pierre de Montreuil, of gemaakt onder zijn leiding · Rond 1260 · Parijse kalksteen met verfsporen, 200 cm hoog
Om op te letten
- De opgeheven rechterhand. Het is een waarschuwing, gericht aan de geestelijken die onder hem door naar het bisschoppelijk paleis liepen.
- De houding: het gewicht op één been, de heup naar buiten, de andere hand laag voor het vijgenblad. Het is de pose van de schaamachtige Venus uit de oude Griekse beeldhouwkunst.
- Het haar, strakke, rollende krullen. Dat is het enige deel van hem dat helemaal bij het Parijs van de dertiende eeuw hoort.
- Het vijgenblad, waar de laatste sporen zitten van de verf die ooit de hele figuur bedekte.
Transcriptie (2:04)
In dezelfde zaal als de koningen staat een lange witte figuur, en het eerste wat opvalt, is dat hij naakt is. In de middeleeuwen was naakt zeldzaam, al kwam het wel voor, en een naakte man van twee meter, uitgehouwen in Parijse kalksteen, is niet iets wat gotische beeldhouwers vaak maakten.
Het is Adam, en net als de koningen komt hij van de Notre-Dame, al stond hij binnen in het gebouw. Hij stond tegen de binnenkant van het zuidelijke transept, naast het portaal, en hij had een partner: een Eva aan de andere kant van de deur, die verloren is gegaan. Boven hen, in de top van de puntgevel, zat Christus van het Laatste Oordeel. Het beeld is rond 1260 gemaakt, toen de architect Pierre de Montreuil de bouw van het zuidtransept leidde. Het museum denkt dat Adam misschien door hemzelf is gemaakt, en in elk geval onder zijn leiding. De aanwijzing zit in de vijgenbladeren: hun scherpe, levendige snijwerk komt overeen met het loofwerk op een ander werk van hem in dit museum, het portaal van de Mariakapel van Saint-Germain-des-Prés.
Kijk naar zijn opgeheven hand. Het is een waarschuwing. De priesters die door die deur terugliepen naar het bisschoppelijk paleis, kwamen recht onder hem door, en Adam, de eerste zondaar, wijst hen op zijn val, en op de Christus boven hem, die de mens van die val heeft verlost.
Kijk nu hoe hij staat. Zijn gewicht rust op één been, het andere is ontspannen, de heup zwaait uit, en de linkerhand zakt tot voor het vijgenblad. Die houding is antiek. Het is de houding van de Aphrodite van Knidos van Praxiteles, de schaamachtige Venus uit de Griekse beeldhouwkunst, en daardoor heeft deze Adam een welving in zijn lichaam die bijna vrouwelijk aandoet. Ook het gezicht heeft iets klassieks. Alleen het haar, die strakke, rollende krullen, is puur dertiende-eeuws Parijs. Of de beeldhouwer een antiek beeld had gezien, of er alleen een kende uit tekeningen in een schetsboek, kan niemand zeggen.
Hij is niet altijd wit geweest. De hele figuur was beschilderd, en een klein beetje daarvan is over, vooral op het vijgenblad. Na de Revolutie werd hij weggehaald en tentoongesteld in het Musée des Monuments français. Toen dat museum in 1816 dichtging, belandde hij in een steendepot in Saint-Denis, samen met andere beelden waarvan de gebouwen verdwenen waren, en pas in 1887 werd hij naar Cluny gestuurd. Sindsdien is hij twee keer ingrijpend gerestaureerd, in 1888 en opnieuw aan het eind van de jaren 1970. De waarschuwende hand is al meer dan zevenhonderdvijftig jaar opgeheven.
Stop 4 van 5 · Eerste verdieping, zaal 12 (kunst in Noord-Europa in de 14e eeuw)
De schat van Colmar
Verschillende goudsmeden; de trouwring waarschijnlijk Italiaans · 13e eeuw – eerste helft van de 14e eeuw · Goud, zilver, email en edelstenen: meer dan 300 munten en zo'n vijftig sieraden. De trouwring is 3,5 cm hoog
Om op te letten
- De trouwring met een piepklein zeshoekig gebouwtje erop: bogen van gouden filigraan en een geëmailleerd piramidedak met de Hebreeuwse woorden mazzel tov, veel geluk.
- Het kleine sleutelsieraad, dat nooit is afgemaakt. De metalen kegel van het gieten zit er nog aan.
- De gordelplaatjes met AMOR, LIEB, HAIL en ANCH. Dat laatste is misschien Annchen, kleine Anna, de vrouw voor wie de gordel gemaakt werd.
- De vierlobbige broche met saffieren, robijnen, granaten en parels, een 'boeket van stenen' zoals juweliers die in de dertiende en veertiende eeuw graag maakten.
Transcriptie (1:54)
Deze stukken zijn piepklein, een ring van drieënhalve centimeter hoog, een sleutel van nog geen vijf, en ze hebben vijf eeuwen verstopt gezeten in een muur.
In 1863 werkten bouwvakkers aan een huis in de oude Joodse wijk van Colmar, in de Elzas. Ze braken een muur open en vonden een schat: meer dan driehonderd munten en zo'n vijftig sieraden en stukken edelsmeedwerk, uit de dertiende eeuw en vooral uit de eerste helft van de veertiende. Een deel werd waarschijnlijk door de vinders verkocht voordat iemand er een beschrijving van had gemaakt. Het meeste van wat er nog is, kocht dit museum in 1923.
Waarom het in de muur zat, is het duistere deel van het verhaal. Tussen 1347 en 1352 trok de Zwarte Dood over Europa, de Joden kregen de schuld, en ze werden in golf na golf vervolgd. De schat was hoogstwaarschijnlijk van een Joodse familie uit Colmar. Misschien moesten ze halsoverkop het huis uit. Ze zijn nooit teruggekomen voor wat ze hadden verstopt.
Zoek de ring met het gebouwtje erop. Het is een Joodse trouwring, een van de oudste die we kennen, waarschijnlijk rond 1300 in Italië gemaakt. Bij de ceremonie gaf de bruidegom hem aan de bruid, en zij droeg hem alleen op die ene dag. Het gebouwtje heeft zes zijden, bogen van gouden filigraan en een piramidedak van email, en het staat voor twee dingen tegelijk: het nieuwe thuis van het paar, en de Tempel van Jeruzalem, die verwoest was. Op het dak staan Hebreeuwse letters die mazzel tov vormen: veel geluk.
In de schat zit ook een sleuteltje. Op sjabbat mochten Joodse vrouwen op weg naar de synagoge geen zware dingen dragen, dus sloten ze hun kostbaarheden op in kisten, bewaarden ze de sleutels in een doosje, en droegen ze het sleuteltje van dat doosje als sieraad. Dit is waarschijnlijk het oudste exemplaar dat bewaard is gebleven, en het is nooit afgemaakt. Er zit nog de kegel metaal aan die van het gieten is overgebleven, en de ruwe randen zijn nooit afgevijld.
En dan is er de gordel, een rij kleine geëmailleerde plaatjes die ooit op een zijden lint waren genaaid. Er staat AMOR op en LIEB, allebei liefde, dan HAIL, gezondheid, en ANCH, wat zou kunnen staan voor Annchen, kleine Anna. Het was waarschijnlijk een liefdesgeschenk, misschien een huwelijkscadeau. Haar naam, als het de hare is, leeft voort in vier letters op een gordel.
Stop 5 van 5 · Eerste verdieping, zaal 20 (De dame met de eenhoorn)
De dame met de eenhoorn
Ontworpen door de Parijse schilder Jean d'Ypres; wevers onbekend · Rond 1500 · Zes wandtapijten, wol en zijde; À mon seul désir 377 × 473 cm
Om op te letten
- De spiegel in Het gezicht. De eenhoorn kijkt erin, maar het profiel dat erin te zien is, is niet dat van de eenhoorn.
- Een jonge eenhoorn, nog zonder hoorn, tussen de dieren op de rode achtergrond van De smaak.
- De letters A en I aan weerszijden van de woorden mon seul désir op de tent. Het zijn misschien de initialen van Antoine Le Viste en zijn vrouw Jacqueline.
- Blauwe bladeren. Ze werden groen geweven, en aan de voorkant is het geel uit de verf verbleekt; aan de achterkant van de tapijten is het groen gebleven.
Transcriptie (2:50)
Rondom in deze zaal hangen zes wandtapijten, allemaal op dezelfde rode ondergrond. Op elk ervan staat een jonge vrouw op een blauw eiland vol bloemen, met aan de ene kant een leeuw en aan de andere een eenhoorn, en om hen heen, verspreid over het rood, konijnen, vossen, lammeren, vogels en apen. Ze zijn rond 1500 in Parijs ontworpen, en ze zijn het beroemdste wat dit museum bezit.
Vijf ervan zijn de vijf zintuigen. Het museum leest ze in de volgorde waarin middeleeuwse schrijvers de zintuigen rangschikten, van het meest lichamelijke naar het meest geestelijke. De tastzin: ze houdt in de ene hand een banier en raakt met de andere net de hoorn van de eenhoorn aan. De smaak: ze neemt een snoepje uit een schaal om de papegaai op haar gehandschoende hand te voeren, terwijl aan haar voeten een aap zit te eten. De reuk: ze vlecht een krans van anjers, en achter haar houdt een aap een roos onder zijn neus. Het gehoor: ze speelt op een klein orgel terwijl haar dienstmeisje de blaasbalg bedient. Het gezicht: de eenhoorn heeft zijn voorpoten in haar schoot gelegd en kijkt in de spiegel die ze omhooghoudt. Kijk goed naar die spiegel. Het gezicht dat je erin ziet, is niet dat van de eenhoorn.
Dan het zesde, het tapijt waar nog niemand uit is gekomen. De dame staat voor een blauwe tent. Bovenaan zijn de woorden mon seul désir ingeweven, mijn enige verlangen, met aan de ene kant een letter A en aan de andere een letter I. Haar dienstmeisje houdt een open kistje voor, en de handen van de dame zijn bij een halssnoer. Haalt ze het eruit, of legt ze het terug? Volgens de ene lezing is dit een zesde zintuig, het hart, dat het dichtst bij de ziel staat. Een andere lezing ziet de hele reeks als een verhaal over hoofse liefde, in een tuin vol planten en dieren die daarop zinspelen. De letters zouden de initialen kunnen zijn van Antoine Le Viste en zijn vrouw Jacqueline.
Het wapen van de Le Viste staat op elke banier: rood, met een blauwe schuinbalk en drie zilveren halve manen. De familie was snel opgeklommen via de rechtbanken van Parijs, en dat moest iedereen zien. De opdrachtgever was ofwel Jean de Vierde Le Viste, die in 1500 overleed, ofwel een jonger familielid, Antoine. De figuren zijn getekend door de schilder Jean d'Ypres, die ook boeken verluchtte voor koningin Anna van Bretagne. Waar ze geweven zijn, weet niemand. Brussel, Doornik en Parijs zelf komen allemaal in aanmerking.
Het scheelde weinig of ze waren er niet meer geweest. Ze worden voor het eerst vermeld in 1814, in het kasteel van Boussac, in de Creuse. In 1841 meldde Prosper Mérimée, de inspecteur van de historische monumenten, dat ze er waren en maakte hij zich zorgen over hun lot, en George Sand schreef over merkwaardige, raadselachtige tapijten. In 1853 werden drie stukken beschreven die opgerold in een hoek van het stadhuis van Boussac lagen, terwijl ratten en vocht aan de randen vraten. Pas in 1882 verkocht de gemeente de reeks aan de staat, voor 25.500 frank. Een groot deel van de beschadigde onderrand werd in de tien jaar daarna opnieuw geweven. Eén restaurator gaf het op, verslagen door wat hij een onmogelijk rood noemde.
Kijk voordat je gaat nog even naar de bladeren. Sommige zijn blauw. Ze werden groen geweven, en aan de voorkant van de tapijten is het geel in dat groen verbleekt. Aan de achterkant, die bijna niemand ooit te zien krijgt, is het groen nog altijd groen.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Richt Chiaro op alles in het Musée de Cluny.
Deze vijf zijn een begin; in de tweeëntwintig zalen is nog veel meer te zien. Fotografeer een email uit Limoges, een glaspaneel uit de Sainte-Chapelle of een gesneden koorbank, en de app vertelt je uit welke kerk of abdij het afkomstig is. Daarna stel je hardop je volgende vraag.
Voor je gaat
Zo kom je er
28 rue Du Sommerard, 75005 Parijs, in het Quartier Latin. Dat is de bezoekersingang; 6 place Paul Painlevé, dat ook op de brieven van het museum staat, is het administratieve adres.
Metrostation Cluny–La Sorbonne op lijn 10 is het station dat naar het museum is genoemd. Saint-Michel op lijn 4 en Odéon liggen ook dichtbij, en RER B en C stoppen op Saint-Michel–Notre-Dame. De bussen 21, 27, 38, 47, 63, 86 en 87 rijden in de buurt.
Tickets
- Maandag is de vaste sluitingsdag, en daarnaast drie feestdagen per jaar: eerste kerstdag, nieuwjaarsdag en 1 mei. Verder gaan de zalen om half tien open en om kwart over zes dicht, maar de kassa sluit al om half zes, dus kom niet op het laatste nippertje. Op 24 en 31 december gaat alles vroeger dicht, om 17.00 uur.
- Op bepaalde donderdagavonden blijft Cluny open tot 21.00 uur en verkoopt het tickets tot 20.30 uur. De data van die avonden staan op musee-moyenage.fr.
- Op de eerste zondag van elke maand betaalt niemand. Wie jonger is dan 18 betaalt nooit, en wie tussen 18 en 25 jaar is en de nationaliteit van een EU-land heeft of al meer dan drie maanden in de EU woont, ook niet, op vertoon van bewijs. Alle anderen kopen een ticket; de actuele prijzen staan op musee-moyenage.fr.
- Reis licht: rugzakken en koffers, ook in handbagageformaat, worden bij de deur geweigerd. Alleen kleine tassen, niet groter dan 40 × 30 × 40 cm, mogen mee, in de hand of voor op je lichaam gedragen.
- Foto's voor eigen gebruik mogen, maar zonder flitser, statief of selfiestick.
De officiële audiogids
De eigen gids van Cluny is een digitale bezoekersgids die je aan de balie huurt, met een route langs de topstukken, themarondleidingen en gezinsrondleidingen in het Frans, de Franse Gebarentaal, het Engels en het Spaans. Hij kost € 4, of € 2 met korting, en zolang je hem hebt, laat je een identiteitsbewijs achter. Liever je ID niet aan de balie afgeven? Voor de vijf opnames hierboven heb je alleen je eigen telefoon en een koptelefoon nodig.
Officiële website →Vragen
Is er een gratis audiogids voor het Musée de Cluny?
Ja: de vijf opnames op deze pagina, van de Romeinse thermen tot de eenhoorntapijten. Ze spelen af in de browser van je telefoon, met de tekst onder elke track, en je hoeft niets te installeren. Overal elders in het gebouw richt je je camera op een object, en Chiaro geeft het een naam en een verhaal.
Wat kost de officiële audiogids van het Musée de Cluny?
De digitale bezoekersgids van het museum kost € 4, of € 2 met korting. Je huurt hem aan de balie in ruil voor een identiteitsbewijs, en hij is er in het Frans, de Franse Gebarentaal, het Engels en het Spaans.
Waar hangt De dame met de eenhoorn in het Musée de Cluny?
Boven, in zaal 20, een zaal die naar de tapijten is vernoemd. De route van het museum voert je eerst door de Romeinse thermen en de zalen op de begane grond, dus de eenhoorn komt pas tegen het eind van je bezoek.
Is het Musée de Cluny op maandag gesloten?
Ja, maandag is elke week de sluitingsdag, en het museum is ook dicht op eerste kerstdag, nieuwjaarsdag en 1 mei. De rest van de week gaan de deuren om half tien open en om kwart over zes dicht, en de laatste tickets worden om half zes verkocht.
Hoeveel tijd heb je nodig voor het Musée de Cluny?
Voor de vijf stops heb je ongeveer een uur nodig, waarvan de opnames zo'n elf minuten in beslag nemen. Het hele museum telt tweeëntwintig zalen op twee verdiepingen en beslaat vijftienhonderd jaar; voor alles samen raden wij twee tot drie uur aan.
Is het Musée de Cluny na de renovatie weer open?
Ja. Na een lange renovatie, waarbij de collecties in chronologische volgorde zijn opgesteld en er een nieuw gebouw voor bezoekersvoorzieningen bij kwam, ging het museum op 12 mei 2022 weer open.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Musée de Cluny.