Audiogids voor het Louvre,
vijf stops, gratis.

Je staat voor het meest bezochte schilderij ter wereld, en de eerste verrassing is hoe klein ze is. Negenenzeventig bij drieënvijftig centimeter. Een paneel van populierenhout, geen doek, en daarom bewaart het Louvre haar in een vitrine met klimaatbeheersing, achter glas, aan een eigen wand, in de grootste zaal van het museum.

De vrouw is Lisa Gherardini, de echtgenote van een Florentijnse zijdehandelaar, Francesco del Giocondo. Leonardo da Vinci begon rond 1503 aan haar portret, toen hij begin vijftig was, en volgens de meeste bronnen heeft hij het nooit afgeleverd. Hij bleef er jarenlang aan werken, en toen hij in 1516 op uitnodiging van koning Frans de Eerste naar Frankrijk verhuisde, ging het schilderij met hem mee. Na Leonardo’s dood in Amboise in 1519 kwam het in de Franse koninklijke collectie terecht, en daarom woont de Mona Lisa in Parijs en niet in Florence.

Kijk naar de randen van haar gezicht en haar handen. Nergens zie je een harde lijn. Leonardo bouwde de huid op uit tientallen dunne, doorschijnende verflagen, zodat het licht in de huid lijkt te zitten in plaats van erop. Hij noemde dat effect sfumato, naar het Italiaanse woord voor rook. Het is ook de reden dat haar uitdrukking nooit tot rust komt. Aan de mondhoeken en de ooghoeken lezen we af hoe iemand zich voelt, en juist die liet Leonardo bewust vaag, zodat je eigen oog de glimlach steeds weer anders afmaakt.

Kijk nu langs haar heen, naar het landschap. Links ligt de horizon laag, met een kronkelende weg. Rechts ligt hij hoger, met een brug en water. De twee kanten sluiten niet op elkaar aan. Bedek je de linkerkant, dan lijkt ze groter en kalmer. Bedek je de rechterkant, dan lijkt ze kleiner en dichterbij. Niemand weet of dat een spelletje was of een gelukkig toeval, maar het is een van de redenen waarom mensen zeggen dat ze verandert als je beweegt.

Het grootste deel van de negentiende eeuw werd ze bewonderd, maar beroemd was ze niet. Wat haar een ster maakte, was een misdaad. Op eenentwintig augustus 1911 verstopte Vincenzo Peruggia, een voormalige klusjesman van het Louvre, zich een nacht lang in het museum, tilde het paneel van de muur en liep ermee naar buiten, onder zijn jas. Twee jaar lang trok de lege plek meer mensen dan het schilderij ooit had gedaan. In december 1913 dook ze op in Florence, toen Peruggia haar aan een kunsthandelaar probeerde te verkopen. Ze kwam terug naar Parijs, en sindsdien is ze het beroemdste gezicht in het gebouw.

Ook het glas voor je heeft een verhaal. In 1956 gooide een bezoeker zuur op het onderste deel van het paneel, en later dat jaar gooide een ander een steen, die bij haar linkerelleboog een stukje verf wegsloeg. Sindsdien zit ze achter glas, en sinds 2005 heeft ze deze wand voor zich alleen, met De bruiloft te Kana aan de wand recht achter je.

Nog één ding voor je je omdraait. Het Louvre wil haar rond 2031 verhuizen naar een nieuwe, eigen zaal onder de Cour Carrée. Deze zaal, met de drukte, de telefoons en de Veronese in je rug, is dus hoe een hele generatie haar heeft leren kennen, en zo zal de volgende generatie haar niet meer ontmoeten.

Dit is geen schilderij van de Franse Revolutie van 1789. We zijn op achtentwintig juli 1830, de middelste van drie dagen straatgevechten in Parijs die nog altijd de Drie Glorieuze Dagen heten. Parijzenaars wierpen barricades op en verdreven koning Karel de Tiende. Eugène Delacroix zag het gebeuren, en in de herfst stond hij het al te schilderen. Hij schreef zijn broer dat hij een modern onderwerp had aangepakt, een barricade, en dat hij, als hij dan niet voor zijn vaderland had gevochten, er op zijn minst voor zou schilderen.

De vrouw in het midden is geen echt persoon. Ze is de Vrijheid, een allegorie, op blote voeten en met ontblote borsten, als een klassieke godin, maar met een musket in de ene hand, de driekleur in de andere en een Frygische muts op haar hoofd, het oude symbool van een vrijgelaten slaaf. Wat het schilderij in 1831 zo schokkend maakte, is alles om haar heen. Echte Parijzenaars. Een arbeider met een sabel. Een student met een hoge hoed, volgens sommigen Delacroix zelf, al heeft niemand dat ooit bewezen. Een jongen met in elke hand een pistool, die volgens veel lezers Victor Hugo op het idee van Gavroche bracht, toen hij dertig jaar later Les Misérables schreef. En onder hun voeten de doden, geschilderd zonder ook maar een spoor van heldendom.

Kijk helemaal naar rechts, de rook in. Dat zijn de torens van de Notre-Dame, met op een ervan een wapperende driekleur. Daarmee weet je precies waar dit is: op de rechteroever van de Seine, een paar honderd meter van de plek waar je nu staat.

De Franse staat kocht het schilderij in 1831, vond het daarna te opruiend om het lang op te hangen, en jarenlang verdween het uit het zicht. Toch groeide het uit tot het beeld van de Republiek. Bijna twintig jaar stond het op het biljet van honderd frank. En in 2024 kwam het terug van een restauratie van zes maanden, waarbij lagen vergeelde vernis zijn weggehaald. De lucht is weer grijs en blauw in plaats van bruin, en de driekleur schreeuwt luider dan wat ook in deze zaal, precies zoals Delacroix het wilde.

Ze werd in 1820 gevonden door een boer op het Griekse eiland Milos, die stenen uit een antieke muur aan het uitgraven was en op marmer stuitte. Een Franse marineofficier, Olivier Voutier, deed toevallig vlakbij opgravingen en hielp haar uit de grond te halen, toen al in stukken en toen al zonder armen. De Franse ambassadeur in Constantinopel kocht haar, schonk haar aan koning Lodewijk de Achttiende, en in 1821 kwam ze in het Louvre aan.

Ze kwam precies op het juiste moment. In 1815 had Frankrijk de kunst moeten teruggeven die Napoleon had geroofd, waaronder de Medici-Venus, die terugging naar Florence. Het Louvre had dringend een groot klassiek beeld nodig en prees dit beeld flink aan, als een meesterwerk uit de klassieke bloeitijd van Griekenland. De waarheid is wat jonger, en wat interessanter. Ze werd gehouwen rond 150 tot 125 voor Christus, in de hellenistische periode, uit Parisch marmer van het eiland Paros, en op een gebroken sokkel met een inscriptie, die samen met haar werd gevonden, stond de naam van een beeldhouwer: Alexandros uit Antiochië aan de Meander. Die sokkel raakte in de negentiende eeuw zoek, en sindsdien wordt er over de toeschrijving getwist.

Bekijk haar eens van opzij. Ze is gemaakt uit twee grote blokken, die bij de heupen op elkaar aansluiten, en de armen en de linkervoet werden apart gehouwen en vastgezet. Daarom vielen de stukken in de grond uit elkaar. Kijk naar de draaiing van het lichaam. De heupen draaien de ene kant op en de schouders de andere, in een spiraal waardoor ze er vanuit elke hoek anders uitziet, en daarom is de zaal zo ingericht dat je helemaal om haar heen kunt lopen.

Niemand weet wat haar armen deden. Het meest waarschijnlijk is dat ze Aphrodite voorstelt, bij de Romeinen Venus, en dat ze in haar linkerhand ooit een appel hield. Een mooie woordspeling, want de naam Milos klinkt als het Griekse woord voor appel. Ze heeft het gebouw twee keer verlaten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat ze verstopt in een kasteel in de Loirevallei, en in 1964 reisde ze naar Japan, waar meer dan een miljoen mensen in de rij stonden om haar te zien. Al het andere aan haar, ook wat ze precies vasthield, blijft giswerk.