Przejdź do treści

Stonehenge · Amesbury · Niezależny przewodnik

Audioprzewodnik po Stonehenge,
pięć przystanków, za darmo.

Ziemny pierścień o średnicy około 100 metrów, wykopany około 3000 roku p.n.e., a w nim sarseny ustawione około 2500 roku p.n.e.: pięć przystanków odtworzysz tutaj, a resztę Równiny Salisbury Chiaro odczyta ze zdjęcia.

Pobierz w App Store

Stworzone przez Chiaro. Bez powiązań z zarządcą Stonehenge.

9:41

Zadaszenie centrum dla zwiedzających, przed kasą

Stonehenge, Amesbury

0:00 2:21
Przystanek 1 z 5

Pięć przystanków · 13 min słuchania

Pięć miejsc, jedna trasa,
w kolejności, w jakiej je zobaczysz.

Darmowy audioprzewodnik po Stonehenge, do zwiedzania na własną rękę, zaczyna się pod zadaszeniem centrum dla zwiedzających, przed kasą biletową, dwa kilometry na zachód od kamieni, więc pierwszy przystanek odtworzysz, zanim w ogóle pokażesz bilet. Pojedź autobusem wahadłowym albo przejdź przez pola National Trust, a pozostałe cztery poprowadzą cię ścieżką dla zwiedzających wokół kręgu w kolejności numerowanych tablic samego obiektu: Kamień Piętowy (Heel Stone) i Aleja po stronie północno-wschodniej, zewnętrzny pierścień sarsenów i nadproży od północy i wschodu, tylna strona kręgu i Wielki Trylit od południowego zachodu i zachodu, a betonowe naprawy i znaczniki jam Aubreya od północnego zachodu, tam, gdzie ścieżka zawraca w stronę autobusu. Wszystkich pięciu wysłuchasz w jakieś trzynaście minut. Przejazd autobusem trwa od pięciu do dziesięciu minut, a spacer od dwudziestu pięciu do czterdziestu; potem to już jedna pętla ścieżki.

Daty, wymiary i nazwy na tej stronie pochodzą z historycznych stron English Heritage i z tekstów jego audiotras, a drugim źródłem jest Wikipedia. Godziny otwarcia i ceny zmieniają się z sezonem, a nawet z porą dnia, a kwoty na twój termin znajdziesz na english-heritage.org.uk. Jeśli pracownik przy ścieżce powie ci coś innego, uwierz jemu, a nam daj znać, bo wolimy poprawić błąd, niż go zostawić.

Przystanek 1 z 5 · Centrum dla zwiedzających, zadaszona część na wolnym powietrzu pośrodku budynku, gdzie są kasa oraz wejścia do kawiarni, sklepu i wystawy

Zadaszenie centrum dla zwiedzających, przed kasą

Pracownia architektoniczna Denton Corker Marshall, na zlecenie English Heritage · Otwarte w grudniu 2013 roku; drogę A344 obok kamieni zamknięto w czerwcu 2013 roku · Stalowe zadaszenie na smukłych, ukośnych słupach nad budynkami obłożonymi drewnem i szkłem, 2 km na zachód od kamieni

Na co zwrócić uwagę

  • Zadaszenie nad tobą: cienki stalowy dach na smukłych, ukośnie ustawionych słupach, podziurawiony małymi kwadratowymi otworami. Kamieni stąd w ogóle nie widać i właśnie dlatego budynek stanął dwa kilometry dalej.
  • Kasę pośrodku zadaszonej części. Wszystko po tej jej stronie, łącznie z tym pierwszym przystankiem, jest dostępne bez biletu.
  • Przejście na tyły budynku, obok sklepu, skąd odjeżdżają autobusy wahadłowe do kamieni.
Transkrypcja (2:21)

Zanim zaczniesz wypatrywać kamieni, spójrz w górę. Dach nad twoją głową to cienki arkusz stali podziurawiony małymi kwadratowymi otworami, wsparty na gąszczu smukłych szarych słupów ustawionych pod kątem, a spod niego monumentu nigdzie nie widać. To celowe i całkiem świeże. Do 2013 roku parking i kasa stały tuż obok kręgu, a ruchliwa droga, A344, biegła trzy metry od Kamienia Piętowego. W 1993 roku komisja brytyjskiej Izby Gmin nazwała sposób, w jaki Stonehenge pokazywano publiczności, narodową hańbą. Naprawa trwała dwadzieścia lat. Drogę obok kamieni zamknięto w czerwcu 2013 roku, zerwano asfalt i obsiano ją trawą, a ten budynek, zaprojektowany przez pracownię Denton Corker Marshall, otwarto w grudniu tego samego roku, dwa kilometry na zachód.

Stary parking już wcześniej odsłonił coś starszego niż samo Stonehenge. Kiedy go budowano w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku, archeolodzy znaleźli cztery albo pięć ogromnych dołów posłupowych, w których stały sosnowe pale grube na mniej więcej trzy czwarte metra. English Heritage datuje je na okres między 8500 a 7000 rokiem przed naszą erą. Łowcy-zbieracze oznaczali więc to miejsce tysiące lat wcześniej, niż ktokolwiek wykopał pierwszy rów.

Ziemia między tym miejscem a kamieniami też ma swoją historię i prawie nikt w autobusie jej nie zna. Przejeżdżasz przez teren lotniska z czasów pierwszej wojny światowej. Lotnisko Stonehenge otwarto w listopadzie 1917 roku, żeby dać pilotom i obserwatorom bombowców ostatnie szkolenie przed wysłaniem na front zachodni. Jego obóz nocny, z hangarami dla bombowców Handley Page, stał blisko miejsca, gdzie dziś jest przystanek Fargo Plantation, a główny obóz leżał tylko około 300 metrów na zachód od kręgu. Może usłyszysz, że Królewskie Siły Powietrzne domagały się rozebrania kamieni, bo przeszkadzały w lotach na małej wysokości. Ta historia pojawiła się w druku po raz pierwszy w 1956 roku, a kiedy Martyn Barber z Historic England przejrzał archiwa, nie znalazł niczego, co by ją potwierdzało.

Lotnisko zniknęło dzięki publicznej zbiórce. W 1927 roku fundusz, którego najhojniejszym darczyńcą był król Jerzy Piąty, wykupił lotnisko i otaczające je pola, ziemia przeszła na własność National Trust, a na początku lat trzydziestych rozebrano już wszystkie budynki. Otwartą łąkę, którą zaraz zobaczysz, opłacili ludzie, którzy chcieli, żeby kamienie stały same.

Przystanek 2 z 5 · Pole kręgu kamiennego, strona północno-wschodnia, przy ścieżce dla zwiedzających, przy tablicy nr 3 samego obiektu (Kamień Piętowy i Aleja)

Kamień Piętowy i koniec Alei

Budowniczowie z późnego neolitu; Aleję dodano we wczesnej epoce brązu · Kamień Piętowy ustawiony w 3. fazie Stonehenge, bez dokładnej daty; Aleja około 2300 p.n.e. · Nieobrobiony sarsen o wysokości około 4,7 metra, z kolejnymi 1,2 metra pod ziemią, stojący 77,4 metra od środka kręgu; Aleja to pas szeroki na około 20 metrów

Na co zwrócić uwagę

  • Pochylenie. Kamień Piętowy przechyla się w stronę kręgu, prawie dwadzieścia siedem stopni od pionu, i w odróżnieniu od wszystkich kamieni w pierścieniu nigdy nie był obrabiany.
  • Dwa niskie, równoległe wały po obu jego stronach, oddalone od siebie o jakieś dwadzieścia metrów, jeśli trawa jest skoszona: ostatni odcinek Alei, schodzący w stronę rzeki Avon.
  • Brązową strzałkę wpuszczoną w ziemię, wyznaczającą linię wschodu słońca w przesilenie letnie i jego zachodu w przesilenie zimowe.
  • Kamień Ofiarny, leżący płasko w trawie w stronę kręgu. Po deszczu woda w jego zagłębieniach może wyglądać na czerwoną od żelaza w kamieniu.
Transkrypcja (2:21)

Duży kamień pochylony przy ścieżce, stojący zupełnie osobno, to Kamień Piętowy, jedyny tutaj, którego nikt nie obrobił. Każdy sarsen w kręgu wygładzono tłuczkami kamiennymi. Ten jest głazem w naturalnym stanie i być może leżał dokładnie w tym miejscu, zanim ludzie go postawili. Wznosi się na mniej więcej cztery i siedem dziesiątych metra do wierzchołka, ma jeszcze metr dwadzieścia pod ziemią i przechyla się w stronę kręgu, prawie dwadzieścia siedem stopni od pionu. English Heritage szacuje jego wagę na około 30 ton.

Teraz spójrz na trawę po obu jego stronach. Jeśli jest skoszona, dostrzeżesz dwa niskie, równoległe wały, oddalone od siebie o jakieś dwadzieścia metrów, schodzące stokiem w dół, z dala od kamieni. To ostatni odcinek Alei, ziemnej budowli długiej na prawie trzy kilometry, łączącej Stonehenge z rzeką Avon, wzniesionej około 2300 roku przed naszą erą. Aleja biegnie wzdłuż linii przesileń. W dniu przesilenia letniego słońce, oglądane z wnętrza kręgu, wschodzi nad tym kamieniem, a w dniu przesilenia zimowego zachodzi po przeciwnej stronie, gdzie kiedyś ujmowały je jak rama dwa pionowe głazy najwyższego trylitu po drugiej stronie kręgu. Tę oś wyznacza brązowa strzałka wpuszczona w ziemię, więc spójrz pod nogi.

Ta linia może nie być w całości dziełem człowieka. Pod Aleją biegną naturalne grzbiety i bruzdy pozostawione przez ostatnią epokę lodową i przypadkiem wskazują ten sam kierunek. Archeolog Mike Parker Pearson uważa, że budowniczowie je zauważyli i że właśnie dlatego monument w ogóle stoi w tym miejscu. Do 2013 roku przez to miejsce biegła droga, trzy metry od Kamienia Piętowego. Kiedy w 2013 roku zdjęto asfalt, okazało się, że rowy Alei przetrwały pod spodem i biegną aż do samego kręgu.

Między tobą a kamieniami, długa płyta leżąca płasko w trawie to Kamień Ofiarny. Kiedyś stał pionowo przy wejściu. Nazwę nadali mu dziewiętnastowieczni zwiedzający, którzy wzięli go za ołtarz ofiarny, może dlatego, że deszczówka w jego zagłębieniach czerwienieje od żelaza w kamieniu. Nie ma żadnych dowodów na składanie tu ofiar, a druidzi, o których myśleli tamci zwiedzający, żyli ponad dwa tysiące lat po zbudowaniu monumentu. Jedną ofiarę kamień jednak skrywał. Kiedy William Hawley kopał obok niego w 1920 roku, znalazł w jego dole butelkę porto, zostawioną przez Williama Cunningtona, który rozkopał ten sam dół ponad sto lat wcześniej.

Przystanek 3 z 5 · Krąg kamienny, ścieżka dla zwiedzających od północy i wschodu, tablica nr 4 samego obiektu (Kamienie)

Zewnętrzny krąg sarsenów i jego nadproża

Budowniczowie z późnego neolitu, pracujący tłuczkami kamiennymi i kilofami z poroża, zanim do Brytanii dotarł metal · Wzniesiony około 2500 p.n.e. · Pionowe sarseny i nadproża w pierścieniu o średnicy około 30 metrów, z górą nadproży 4,9 metra nad ziemią; sarseny ważą średnio 25 ton

Na co zwrócić uwagę

  • Rząd nadproży, które nadal leżą na swoich pionowych głazach. Stonehenge to jedyny krąg kamienny na świecie, który je ma.
  • Pionowy głaz, który stracił nadproże: wypukłość na jego szczycie to czop, który kiedyś pasował do gniazda wykutego od spodu nadproża.
  • Różnicę w obróbce. Ta północno-wschodnia strona, zwrócona ku Alei, jest wykończona staranniej niż strona, którą zobaczysz na następnym przystanku.
Transkrypcja (2:50)

Z tej strony ścieżki patrzysz na najlepiej zachowany odcinek zewnętrznego pierścienia, a pierwsza rzecz, na którą warto zwrócić uwagę, to coś, czego nie ma żaden inny krąg kamienny. Nadproża. Poziome kamienie ułożone na szczytach pionowych głazów, wciąż leżące tam, gdzie położono je około 2500 roku przed naszą erą. Stonehenge to jedyny krąg kamienny na świecie, który je ma.

Budowniczowie traktowali sarsen tak, jakby był drewnem. Każdy pionowy głaz wykończono od góry wypustką, czyli czopem, a w spodzie każdego nadproża wykuto zagłębienia, czyli gniazda, które nasuwały się na te wypustki. Potem nadproża połączono ze sobą końcami na pióro i wpust. To złącza ciesielskie, tyle że wykute w kamieniu, zanim w Brytanii pojawił się jakikolwiek metal. Kształt nadawano, obijając powierzchnię tłuczkami kamiennymi, bryłami sarsenu, a odpryski i połamane tłuczki znajduje się w dużych ilościach na polu na północy, gdzie obrabiano kamienie. Znajdź pionowy głaz, który stracił nadproże, a zobaczysz jego czop: wypukłość na szczycie.

Teraz przyjrzyj się kształtom. Pierścień ma średnicę około trzydziestu metrów, a górne krawędzie nadproży są cztery i dziewięć dziesiątych metra nad ziemią. Pionowe głazy lekko rozszerzają się ku górze, więc kiedy patrzysz w górę, nie wydają się zwężać, a nadproża bardzo delikatnie wyginają się wzdłuż łuku kręgu. Ściany zwrócone do środka są gładsze od zwróconych na zewnątrz. Skanowanie laserowe wykazało, że ta północno-wschodnia strona, zwrócona ku Alei i drodze, którą przychodzili ludzie, była wykończona najstaranniej ze wszystkich. Ktokolwiek to zaplanował, wiedział, gdzie stanie publiczność.

Przez długi czas jako źródło sarsenów podawano po prostu wzgórza Marlborough Downs. W 2020 roku zespół pod kierunkiem Davida Nasha z Uniwersytetu w Brighton powiązał pięćdziesiąt z pięćdziesięciu dwóch zachowanych sarsenów z jednym obszarem, West Woods koło Marlborough, około dwudziestu pięciu kilometrów na północ. Kluczem był rdzeń wywiercony z jednego z tych kamieni podczas napraw w 1958 roku, który dopiero niedawno wrócił na miejsce.

Przeciętny sarsen waży tu dwadzieścia pięć ton. Żeby go postawić, kopano dół z jedną pochyłą ścianą, tylną ścianę wykładano drewnianymi palami, przesuwano kamień na krawędź i podciągano go do pionu linami z włókien roślinnych, prawdopodobnie przez drewnianą ramę w kształcie litery A. Nadproża unoszono zapewne na drewnianych pomostach, a czopy przycinano na końcu, żeby pasowały. Według szacunków English Heritage przy kamieniach pracowały setki ludzi, a za nimi jeszcze więcej osób, które uprawiały żywność, zajmowały się dziećmi, kręciły liny i ścinały drewno.

W pierścieniu są luki i nie wszystkie są starożytne. Podczas burzy w ostatni dzień 1900 roku jeden z zewnętrznych pionowych głazów runął razem ze swoim nadprożem. Ten upadek zaniepokoił właściciela na tyle, że postanowił działać, i tak zaczęło się stulecie podpierania, prostowania i betonu, które pod koniec tego spaceru zobaczysz na własne oczy.

Przystanek 4 z 5 · Krąg kamienny, ścieżka dla zwiedzających od południowego zachodu i zachodu, tablica nr 6 samego obiektu (Widok od tyłu)

Tylna strona kręgu i Wielki Trylit

Budowniczowie z późnego neolitu; błękitne kamienie przestawiono we wczesnej epoce brązu · Trylity wzniesione około 2500 p.n.e.; błękitne kamienie przestawione około 2300–2200 p.n.e. · Podkowa z pięciu trylitów z sarsenu o szerokości 13,7 metra; najwyższy zachowany pionowy głaz ma ponad siedem metrów, z kolejnymi dwoma i pół metra pod ziemią; błękitne kamienie ważące od 2 do 5 ton

Na co zwrócić uwagę

  • Najwyższy kamień, z wypustką na szczycie: jedyny wciąż stojący pionowy głaz Wielkiego Trylitu, wznoszący się ponad siedem metrów nad trawą.
  • Luki oraz bardziej chropowate, mniej starannie ociosane ściany kamieni po tej stronie w porównaniu ze stroną zwróconą ku Alei.
  • Mniejsze błękitne kamienie stojące między zewnętrznym pierścieniem a podkową, przywiezione z południowo-zachodniej Walii.
  • Trawiaste kopce na horyzoncie za tobą: okrągłe kurhany z epoki brązu, usypane w zasięgu wzroku od kamieni.
Transkrypcja (2:33)

Jesteś teraz w miejscu, które English Heritage nazywa tylną stroną kręgu. Luk jest tu więcej, a kamienie, które zostały, są bardziej chropowate i mniej starannie ociosane. Jeden jest dużo niższy i węższy, niż trzeba by do udźwignięcia nadproża. Susan Greaney, archeolożka z English Heritage, widzi w tym monument zbudowany po to, by oglądano go od strony Alei: tędy ludzie nie nadchodzili, więc ta strona dostała kamienie gorszego gatunku. Niektórzy archeolodzy zastanawiają się, czy pierścień kiedykolwiek ukończono. Ale suchym latem 2013 roku wyschnięte plamy w trawie pokazały, gdzie mogły kiedyś stać brakujące sarseny, a kamienie po tej stronie przewracały się jako pierwsze; niektóre rozbito na tłuczeń do budowy dróg.

Luki są powodem, żeby się tu zatrzymać, bo otwierają widok na środek. Wewnątrz zewnętrznego pierścienia stała podkowa z pięciu trylitów, czyli par pionowych głazów, każda z własnym nadprożem, szeroka na trzynaście i siedem dziesiątych metra, z kamieniami ważącymi nawet pięćdziesiąt ton. Największy trylit stał na tym południowo-zachodnim końcu. Z jego pionowych głazów stoi już tylko jeden i łatwo go wypatrzysz: to najwyższy kamień monumentu, ma ponad siedem metrów wysokości i jeszcze dwa i pół metra w ziemi, a na szczycie wypustkę, na której leżało nadproże. W dniu przesilenia zimowego zachodzące słońce musiało się mieścić między nim a jego parą jak w ramie. Do 1901 roku przechylił się niebezpiecznie i William Gowland go wyprostował i osadził w betonie, przesuwając go przy tym o mniej więcej pół metra od miejsca, w którym ustawili go budowniczowie.

Spójrz za niego, na środek, a może dostrzeżesz długą płaską płytę, w poprzek której leży przewrócony sarsen. To Kamień Ołtarzowy, cztery i dziewięć dziesiątych metra fioletowozielonego piaskowca. Długo uważano, że pochodzi z Walii; w 2024 roku badacze powiązali go z Basenem Orkadyjskim w północno-wschodniej Szkocji, około sześciuset dziewięćdziesięciu kilometrów stąd.

Między pierścieniami stoją mniejsze błękitne kamienie, ważące od dwóch do pięciu ton każdy, ze wzgórz Preseli w południowo-zachodniej Walii, oddalonych o ponad dwieście czterdzieści kilometrów.

Teraz odwróć się plecami do kamieni. Trawiaste kopce na horyzoncie, prawie w każdym kierunku, to okrągłe kurhany, mogiły usypywane od około 2200 roku przed naszą erą. Jest ich w tym krajobrazie ponad trzysta, wiele na grzbietach, z których widać monument. Przy dobrej pogodzie poszukaj za główną drogą kopca, na którym rośnie mały krzak. To Bush Barrow, gdzie dwaj starożytnicy na początku dziewiętnastego wieku znaleźli pochowanego mężczyznę z dwiema złotymi płytkami w kształcie rombu, złotą płytką od pasa i brązowym sztyletem zdobionym złotymi ćwiekami.

Przystanek 5 z 5 · Krąg kamienny, ścieżka dla zwiedzających od północnego zachodu, tam, gdzie zawraca do autobusu, przy tablicach nr 7 (Jamy Aubreya) i nr 8 (Konserwacja i restauracja) samego obiektu

Betonowe naprawy i znaczniki jam Aubreya

Neolityczni budowniczowie jam Aubreya; konserwatorzy z Office of Works i Ministry of Works, 1901–1964; konserwatorzy English Heritage, 2021 · Jamy Aubreya około 3000 p.n.e.; restauracje w latach 1901, 1919–1920, 1958–1959 i 1964; naprawa zaprawą wapienną we wrześniu 2021 roku · Pierścień 56 jam, każda szeroka na około 1 metr, wewnątrz wału i rowu o średnicy około 100 metrów; betonowe fundamenty i wypełnienia pod kilkoma sarsenami

Na co zwrócić uwagę

  • Znacznik wpuszczony w ścieżkę i dwa kolejne w trawie po obu stronach: każdy wskazuje, gdzie około pięciu tysięcy lat temu wykopano jedną z pięćdziesięciu sześciu jam Aubreya.
  • Płaski, ciemny blok wypełniający zagłębienie u stóp jednego z dużych kamieni wewnętrznych: beton z restauracji z lat 1958–1959, celowo zostawiony na widoku.
  • Czopy na szczytach pionowych głazów i gniazda pod nadprożami: złącza, które trzymają pierścień w całości.
  • Porosty tworzące wzory na kamieniach; konserwatorzy omijali je podczas naprawy nadproży w 2021 roku.
Transkrypcja (2:40)

Zanim spojrzysz na kamienie, spójrz pod nogi. W ścieżkę wpuszczono tu mały znacznik, a w trawie po obu jego stronach są jeszcze dwa. Każdy oznacza dół wykopany około pięciu tysięcy lat temu, część pierścienia pięćdziesięciu sześciu jam biegnącego tuż za wałem dookoła całego monumentu, pięćset lat przed przybyciem któregokolwiek z wielkich kamieni. Co w nich stało, drewniany słup czy kamień, wciąż jest przedmiotem sporu. Co trafiło do nich później, już nie. W tych jamach i wokół nich, a także w rowie, archeolodzy znaleźli około sześćdziesięciu czterech pochówków ciałopalnych, a English Heritage uważa, że mogło tu zostać pochowanych nawet sto pięćdziesiąt osób. To czyni to miejsce największym cmentarzyskiem z późnego neolitu na Wyspach Brytyjskich. Nazwa jam pochodzi od Johna Aubreya, który zaznaczył je na swoim planie monumentu w 1666 roku.

Zmarli nie zaznali od tamtej pory spokoju. William Hawley wykopał szczątki w 1920 roku, uznał je za nieważne i w 1935 roku pochował wszystkie ponownie w jednym dole, jamie Aubreya numer 7. W 2008 roku wydobyto je znowu. Ponad pięćdziesiąt tysięcy fragmentów okazało się należeć do sześćdziesięciu trzech osób, kobiet i mężczyzn w niemal równej liczbie, a wśród nich były dzieci; stront w kościach wskazuje, że wiele z nich mieszkało w pobliżu kamieniołomów błękitnych kamieni w Walii.

Teraz spójrz na podstawy najbliższych kamieni. U stóp jednego z dużych wewnętrznych głazów płaski, ciemny blok wypełnia zagłębienie. To beton wylany podczas restauracji w latach 1958 i 1959, a English Heritage celowo zostawia go na widoku, bo naprawy też są częścią historii monumentu. Więcej betonu kryje się pod trawą. Od 1919 roku konserwatorzy prostowali pochylone kamienie, ponownie postawili trylit, który runął w 1797 roku i przeleżał na ziemi 161 lat, a w 1964 roku wrócili, gdy rankiem dziesiątego marca 1963 roku wiatr przewrócił jeden z kamieni zewnętrznego pierścienia. Najnowsze prace były delikatniejsze. We wrześniu 2021 roku konserwatorzy zastąpili stary cement na nadprożach, który zatrzymuje wodę, oddychającą zaprawą wapienną, uważając, by nie uszkodzić porostów.

A lina wzdłuż ścieżki? Do 1978 roku zwiedzający mogli chodzić między kamieniami; wtedy z powodu wandalizmu i graffiti krąg zamknięto, a w 1984 roku ktoś pomalował go fioletowym sprayem. Przy mniej więcej milionie zwiedzających rocznie, jak mówi English Heritage, ziemia w środku szybko zamieniłaby się w błoto. Prawie połowę Stonehenge przebadano już wykopaliskowo. Druga połowa wciąż leży pod darnią, kilka metrów od miejsca, w którym stoisz.

Niezależny przewodnik · Chiaro

Skieruj Chiaro na wszystko, co zobaczysz w Stonehenge.

Pięć przystanków wokół monumentu, który otacza ponad trzysta kurhanów, cursus i trzykilometrowa Aleja. Skieruj telefon na kurhan na grzbiecie, kamień z wypustką na szczycie albo gniazdo pod nadprożem, a Chiaro opowie ci, co masz przed sobą i kto to wzniósł, a potem odpowie na każde kolejne pytanie.

Który to Kamień Piętowy?Dlaczego nie można chodzić między kamieniami?Co to za kopce na grzbiecie?

Przed wizytą

01

Dojazd

Stonehenge, koło Amesbury, Wiltshire, SP4 7DE. Wszyscy przyjeżdżają do centrum dla zwiedzających, oznakowanego od drogi A303, z wjazdem od drogi A360; parking jest na końcu Loverose Way. Kasa stoi pośrodku zadaszonej części, gdy podchodzisz do budynku, i właśnie tam warto odtworzyć przystanek pierwszy; kamienie są 2 km dalej, autobusem wahadłowym albo pieszo.

Najbliższa stacja kolejowa to Salisbury, 12 mil (19 km) stąd, z bezpośrednim połączeniem z London Waterloo, które jedzie około półtorej godziny, i regularnymi pociągami z Bristolu, Bath i Southampton. Sprzed dworca co godzinę odjeżdża bezpośredni autobus, możesz też wziąć taksówkę spod stacji. Samochodem to około dwóch godzin od centrum Londynu; do nawigacji wpisz SP4 7DE. Parking jest płatny dla osób niebędących członkami.

02

Bilety i wstęp

  • Zarezerwuj online do północy dnia poprzedniego, żeby zapłacić mniej, nawet o 15%; w dniu wizyty nadal kupisz bilet, online lub na miejscu, ale w pełnej cenie. Ceny zależą od daty i pory dnia, więc kwotę na twój termin sprawdź na oficjalnej stronie z cennikiem. Rezerwacja daje ci godzinę przyjazdu, a po wejściu bilet jest ważny przez cały dzień.
  • Zwykły bilet wstępu pozwala obejść cały krąg ścieżką dla zwiedzających, miejscami w odległości zaledwie 5 metrów, ale nie wejść do środka. Spacer między kamieniami wymaga osobnej rezerwacji Stone Circle Experience, godzinnej, wcześnie rano albo wieczorem poza zwykłymi godzinami otwarcia; w październiku i listopadzie się nie odbywa. Członkowie English Heritage i National Trust (Anglia) wchodzą za darmo.
  • Godziny otwarcia zmieniają się w ciągu roku, a w czerwcu, lipcu i sierpniu obiekt jest otwarty dłużej. Ostatnie bilety sprzedaje się na długo przed zamknięciem, żeby starczyło czasu na dojazd do kamieni i z powrotem, więc sprawdź oficjalny kalendarz na swój termin.
  • Przy kamieniach nie ma szatni ani schronienia, a torby mogą być sprawdzane przy wejściu, więc weź tylko to, czego potrzebujesz, i ubierz się jak na odsłoniętą równinę. Poza psami asystującymi psy nie mogą wchodzić na pole kręgu kamiennego ani jechać autobusem wahadłowym.
Oficjalne bilety →
03

Oficjalny audioprzewodnik

Oficjalny audioprzewodnik English Heritage to darmowa aplikacja na telefon, z App Store lub Google Play, w trzynastu językach, z trasami po kręgu kamiennym, okolicznym krajobrazie i wystawie oraz trasą z audiodeskrypcją po angielsku. Na miejscu nie wypożycza się już urządzeń, więc pobierz ją przed wyjazdem i weź słuchawki. Ta strona jest krótszym uzupełnieniem tamtego przewodnika: pięć przystanków wybranych w miejscach, w których naprawdę staniesz, odtwarzanych ze strony internetowej bez niczego do pobrania, a pod każdym odtwarzaczem jest tekst, na wypadek gdyby wiatr hulający po równinie zagłuszał dźwięk.

Oficjalna strona →

Pytania

Czy jest darmowy audioprzewodnik po Stonehenge?

Oficjalny przewodnik English Heritage jest darmowy: to aplikacja na telefon w trzynastu językach, obejmująca krąg, krajobraz i wystawę, a urządzeń na miejscu nie ma, więc weź słuchawki. Pięć przystanków Chiaro na tej stronie też jest darmowych i nie wymaga pobierania; otwierają się w przeglądarce i zaczynają przy kasie w centrum dla zwiedzających.

Czy mogę posłuchać audioprzewodnika po Stonehenge bez biletu?

Pierwszego przystanku tak. Odtwarzasz go pod zadaszeniem centrum dla zwiedzających, obok kasy, i nie opisuje niczego, do czego potrzebny jest bilet. Pozostałe cztery prowadzą ścieżką wokół kręgu kamiennego, na którą wchodzi się ze zwykłym biletem wstępu, a pod każdym odtwarzaczem jest tekst, jeśli wolisz przeczytać je w domu.

Ile kosztuje oficjalny audioprzewodnik po Stonehenge?

Nic. Audioprzewodnik English Heritage to darmowa aplikacja z App Store lub Google Play, w trzynastu językach, a pełne teksty jego tras są opublikowane na stronie jako pliki PDF. Na miejscu nie wypożycza się już urządzeń, więc potrzebujesz własnego telefonu i słuchawek.

Czy w Stonehenge można wejść do środka kręgu?

Nie ze zwykłym biletem wstępu. W normalnych godzinach wszyscy zostają na ścieżce dla zwiedzających, która obiega cały krąg i miejscami podchodzi na około 5 metrów do kamieni. Wejście do środka wymaga rezerwacji Stone Circle Experience: godziny wcześnie rano albo wieczorem poza zwykłymi godzinami otwarcia, z bardzo małą liczbą miejsc i bez terminów w październiku i listopadzie.

Gdzie zacząć zwiedzanie Stonehenge i jak dotrzeć do kamieni?

W centrum dla zwiedzających, jedynym wejściu, 2 km na zachód od kamieni. Autobusy wahadłowe odjeżdżają spod sklepu co kilka minut i jadą od pięciu do dziesięciu minut; możesz też przejść przez pola National Trust w 25–40 minut. Odtwórz pierwszy przystanek przed wyruszeniem; Kamień Piętowy, przystanek drugi, stoi blisko początku ścieżki wokół kręgu.

Więcej audioprzewodników

Stworzone przez Chiaro. Bez powiązań z zarządcą Stonehenge.