Στόουνχεντζ · Έιμσμπερι · Ανεξάρτητος ξεναγός
Ηχητικός ξεναγός του Στόουνχεντζ,
πέντε στάσεις, δωρεάν.
Ένας χωμάτινος δακτύλιος διαμέτρου περίπου 100 μέτρων, σκαμμένος γύρω στο 3000 π.Χ., και μέσα του λίθοι σάρσεν που στήθηκαν γύρω στο 2500 π.Χ.: πέντε στάσεις παίζουν εδώ, και την υπόλοιπη πεδιάδα του Σόλσμπερι τη διαβάζει το Chiaro από μια φωτογραφία.
Δημιουργία του Chiaro. Δεν συνδέεται με το Στόουνχεντζ.
Το στέγαστρο του κέντρου επισκεπτών, μπροστά στο εκδοτήριο
Στόουνχεντζ, Έιμσμπερι
Αυτό ήταν το δωρεάν κομμάτι
Αρκεί μια φωτογραφία: το Chiaro σάς παρουσιάζει το Στόουνχεντζ με κάθε λεπτομέρεια.
Οι πέντε στάσεις · 13 λεπτά ήχου
Πέντε σημεία, μία διαδρομή,
με τη σειρά που θα περπατήσετε.
Ο δωρεάν ηχητικός ξεναγός του Στόουνχεντζ, για να τον ακολουθήσετε μόνοι σας, ξεκινά κάτω από το στέγαστρο του κέντρου επισκεπτών, μπροστά στο εκδοτήριο εισιτηρίων και δύο χιλιόμετρα δυτικά των λίθων, οπότε η πρώτη στάση παίζει πριν καν δείξετε εισιτήριο. Πάρτε το λεωφορείο ή περπατήστε μέσα από τα χωράφια του National Trust, και οι άλλες τέσσερις ακολουθούν το μονοπάτι επισκεπτών γύρω από τον Λίθινο Κύκλο, με τη σειρά των αριθμημένων σημάτων του ίδιου του χώρου: ο Λίθος της Φτέρνας και η Λεωφόρος στη βορειοανατολική πλευρά, ο εξωτερικός δακτύλιος από λίθους σάρσεν και υπέρθυρα στον βορρά και την ανατολή, η πίσω πλευρά του κύκλου και το Μεγάλο Τρίλιθο στα νοτιοδυτικά και τα δυτικά, και οι επισκευές με σκυρόδεμα και τα σήματα των λάκκων του Όμπρεϊ στα βορειοδυτικά, εκεί όπου το μονοπάτι γυρίζει πίσω προς το λεωφορείο. Συνολικά οι πέντε στάσεις ακούγονται σε περίπου δεκατρία λεπτά. Η διαδρομή με το λεωφορείο κρατά πέντε με δέκα λεπτά και το περπάτημα είκοσι πέντε με σαράντα· μετά είναι ένας μόνο γύρος του μονοπατιού.
Οι χρονολογίες, οι διαστάσεις και τα ονόματα σε αυτή τη σελίδα προέρχονται από τις ιστορικές σελίδες του ίδιου του English Heritage και από τα κείμενα των ηχητικών του ξεναγήσεων, με τη Wikipedia ως δεύτερη πηγή. Τα ωράρια και οι τιμές αλλάζουν ανάλογα με την εποχή, ακόμη και με την ώρα της ημέρας, και το english-heritage.org.uk δίνει τα ποσά για τη δική σας ημερομηνία. Αν κάποιος υπάλληλος στο μονοπάτι σάς πει κάτι άλλο, εμπιστευτείτε τον και πείτε το και σε εμάς, γιατί προτιμάμε να διορθώσουμε ένα λάθος παρά να το κρατήσουμε.
Στάση 1 από 5 · Κέντρο επισκεπτών, ο σκεπαστός υπαίθριος χώρος υποδοχής στη μέση του κτιρίου, όπου βρίσκονται το εκδοτήριο εισιτηρίων και οι πόρτες του καφέ, του πωλητηρίου και της έκθεσης
Το στέγαστρο του κέντρου επισκεπτών, μπροστά στο εκδοτήριο
Οι αρχιτέκτονες Denton Corker Marshall, για λογαριασμό του English Heritage · Εγκαίνια τον Δεκέμβριο του 2013· ο δρόμος A344 δίπλα στους λίθους έκλεισε τον Ιούνιο του 2013 · Χαλύβδινο στέγαστρο σε λεπτές, λοξές κολόνες πάνω από κτίρια με ξύλινη επένδυση και τζάμι, 2 χλμ. δυτικά των λίθων
Προσέξτε
- Το στέγαστρο πάνω σας: μια λεπτή χαλύβδινη στέγη σε λεπτές, λοξές κολόνες, διάτρητη με μικρά τετράγωνα ανοίγματα. Από εδώ δεν φαίνεται τίποτα από τους λίθους, και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο το κτίριο χτίστηκε δύο χιλιόμετρα μακριά.
- Το εκδοτήριο στη μέση του σκεπαστού χώρου. Ό,τι βρίσκεται από αυτή την πλευρά του, μαζί και αυτή η πρώτη στάση, δεν χρειάζεται εισιτήριο.
- Το πέρασμα προς το πίσω μέρος του κτιρίου, έξω από το πωλητήριο, απ’ όπου ξεκινούν τα λεωφορεία για τους λίθους.
Κείμενο (2:24)
Κοιτάξτε ψηλά πριν αρχίσετε να ψάχνετε τους λίθους. Η στέγη πάνω από το κεφάλι σας είναι ένα λεπτό φύλλο χάλυβα, τρυπημένο με μικρές τετράγωνες οπές, που το κρατά ένα δάσος από λεπτές γκρίζες κολόνες στημένες λοξά, και από κάτω του το μνημείο δεν φαίνεται πουθενά. Αυτό είναι σκόπιμο, και είναι πρόσφατο. Μέχρι το 2013 το πάρκινγκ και το εκδοτήριο βρίσκονταν ακριβώς δίπλα στον κύκλο, και ένας κεντρικός δρόμος, ο A344, περνούσε σε απόσταση τριών μέτρων από τον Λίθο της Φτέρνας. Το 1993 μια επιτροπή της βρετανικής Βουλής των Κοινοτήτων χαρακτήρισε εθνική ντροπή τον τρόπο με τον οποίο παρουσιαζόταν το Στόουνχεντζ στο κοινό. Η λύση χρειάστηκε είκοσι χρόνια. Ο δρόμος δίπλα στους λίθους έκλεισε τον Ιούνιο του 2013, ξηλώθηκε και σπάρθηκε με γρασίδι, και αυτό το κτίριο, έργο του αρχιτεκτονικού γραφείου Ντέντον Κόρκερ Μάρσαλ, άνοιξε τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς, δύο χιλιόμετρα πιο δυτικά.
Το παλιό πάρκινγκ είχε ήδη αποκαλύψει κάτι παλαιότερο από το ίδιο το Στόουνχεντζ. Όταν κατασκευαζόταν, τη δεκαετία του 1960, οι αρχαιολόγοι βρήκαν τέσσερις ή πέντε τεράστιους λάκκους πασσάλων, όπου κάποτε στέκονταν κορμοί πεύκου πάχους περίπου τριών τετάρτων του μέτρου. Το Ίνγκλις Χέριτατζ τους χρονολογεί μεταξύ 8500 και 7000 προ Χριστού. Κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες σημάδευαν λοιπόν εκείνο το σημείο χιλιάδες χρόνια πριν σκάψει κανείς την πρώτη τάφρο.
Και το έδαφος ανάμεσα σε αυτό το σημείο και τους λίθους έχει τη δική του ιστορία, που σχεδόν κανείς στο λεωφορείο δεν την ξέρει. Περνάτε πάνω από τη θέση ενός αεροδρομίου του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Το αεροδρόμιο του Στόουνχεντζ άνοιξε τον Νοέμβριο του 1917, για να δώσει στους πιλότους και τους παρατηρητές βομβαρδιστικών την τελευταία τους εκπαίδευση πριν από το Δυτικό Μέτωπο. Ο νυχτερινός του καταυλισμός, με υπόστεγα για βομβαρδιστικά Χάντλεϊ Πέιτζ, βρισκόταν κοντά σε αυτό που σήμερα είναι η στάση Φάργκο Πλαντέισον, και ο κύριος καταυλισμός μόλις περίπου 300 μέτρα δυτικά του κύκλου. Μπορεί να ακούσετε ότι η Βασιλική Αεροπορία ζήτησε να γκρεμιστούν οι λίθοι, επειδή ήταν κίνδυνος για τις χαμηλές πτήσεις. Η ιστορία αυτή πρωτοεμφανίστηκε σε έντυπο το 1956, και όταν ο Μάρτιν Μπάρμπερ, του Χιστόρικ Ίνγκλαντ, εξέτασε τα αρχεία, δεν βρήκε τίποτα που να τη στηρίζει.
Αυτό που εξαφάνισε το αεροδρόμιο ήταν ένας δημόσιος έρανος. Το 1927 ένα ταμείο, με κύριο συνδρομητή τον βασιλιά Γεώργιο τον Πέμπτο, αγόρασε το αεροδρόμιο και τη γεωργική γη γύρω του, η γη πέρασε στο Νάσιοναλ Τραστ, και ως τις αρχές της δεκαετίας του 1930 όλα τα κτίρια είχαν κατεδαφιστεί. Το ανοιχτό λιβάδι που θα δείτε σε λίγο το πλήρωσαν άνθρωποι που ήθελαν οι λίθοι να στέκονται μόνοι τους.
Στάση 2 από 5 · Χώρος του Λίθινου Κύκλου, βορειοανατολική πλευρά, δίπλα στο μονοπάτι επισκεπτών, στο σήμα 3 της ξενάγησης του ίδιου του χώρου (Ο Λίθος της Φτέρνας και η Λεωφόρος)
Ο Λίθος της Φτέρνας και το τέλος της Λεωφόρου
Οικοδόμοι της ύστερης Νεολιθικής· η Λεωφόρος προστέθηκε στην πρώιμη Εποχή του Χαλκού · Ο Λίθος της Φτέρνας στήθηκε στη 3η φάση του Στόουνχεντζ, χωρίς ακριβή χρονολόγηση· η Λεωφόρος γύρω στο 2300 π.Χ. · Ακατέργαστος λίθος σάρσεν ύψους περίπου 4,7 μέτρων, με άλλα 1,2 μέτρα θαμμένα, σε απόσταση 77,4 μέτρων από το κέντρο του κύκλου· η Λεωφόρος είναι ένας διάδρομος πλάτους περίπου 20 μέτρων
Προσέξτε
- Την κλίση. Ο Λίθος της Φτέρνας γέρνει προς τον κύκλο, σχεδόν είκοσι επτά μοίρες από την κατακόρυφο, και, αντίθετα με όλους τους λίθους του δακτυλίου, δεν δουλεύτηκε ποτέ.
- Δύο χαμηλά παράλληλα αναχώματα δεξιά κι αριστερά του, περίπου είκοσι μέτρα μεταξύ τους, αν το γρασίδι είναι κουρεμένο: το τελευταίο κομμάτι της Λεωφόρου, που κατηφορίζει προς τον ποταμό Έιβον.
- Το μπρούντζινο βέλος στο έδαφος, που δείχνει τη γραμμή της ανατολής του ήλιου στο θερινό ηλιοστάσιο και της δύσης του στο χειμερινό.
- Τον Λίθο της Σφαγής, ξαπλωμένο στο γρασίδι προς τον κύκλο. Μετά τη βροχή, το νερό στις κοιλότητές του μπορεί να μοιάζει κόκκινο από τον σίδηρο της πέτρας.
Κείμενο (2:24)
Η μεγάλη πέτρα που γέρνει δίπλα στο μονοπάτι, ολομόναχη, είναι ο Λίθος της Φτέρνας, ο μόνος λίθος εδώ που δεν τον λάξευσε κανείς. Κάθε σάρσεν του κύκλου λειάνθηκε με λίθινες σφύρες. Αυτός είναι ένας ογκόλιθος στη φυσική του κατάσταση, και ίσως βρισκόταν ήδη ακριβώς σε αυτό το σημείο πριν τον στήσουν όρθιο οι άνθρωποι. Υψώνεται περίπου τέσσερα κόμμα επτά μέτρα ως την κορυφή του, με άλλο ένα κόμμα δύο μέτρα κάτω από το έδαφος, και γέρνει προς τον κύκλο, σχεδόν είκοσι επτά μοίρες από την κατακόρυφο. Το Ίνγκλις Χέριτατζ υπολογίζει το βάρος του σε περίπου 30 τόνους.
Κοιτάξτε τώρα το γρασίδι δεξιά κι αριστερά του. Αν είναι κουρεμένο, θα ξεχωρίσετε δύο χαμηλά παράλληλα αναχώματα, περίπου είκοσι μέτρα μεταξύ τους, που κατηφορίζουν την πλαγιά, μακριά από τους λίθους. Αυτό είναι το τελευταίο κομμάτι της Λεωφόρου, ενός χωμάτινου έργου μήκους σχεδόν τριών χιλιομέτρων που συνδέει το Στόουνχεντζ με τον ποταμό Έιβον και κατασκευάστηκε γύρω στο 2300 προ Χριστού. Η Λεωφόρος ακολουθεί τη γραμμή των ηλιοστασίων. Από το εσωτερικό του κύκλου, την ημέρα του θερινού ηλιοστασίου, ο ήλιος ανατέλλει πάνω από αυτόν τον λίθο, και την ημέρα του χειμερινού δύει στην αντίθετη κατεύθυνση, όπου κάποτε τον πλαισίωναν οι δύο ορθοστάτες του ψηλότερου τρίλιθου στην απέναντι πλευρά. Ένα μπρούντζινο βέλος στο έδαφος σημαδεύει αυτόν τον άξονα, γι’ αυτό κοιτάξτε κάτω.
Η γραμμή ίσως να μην είναι εξ ολοκλήρου ανθρώπινη. Κάτω από τη Λεωφόρο περνούν φυσικές ράχες και αυλάκια από την τελευταία Εποχή των Παγετώνων, και κατά σύμπτωση δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση. Ο αρχαιολόγος Μάικ Πάρκερ Πίρσον πιστεύει ότι οι οικοδόμοι τα πρόσεξαν, και ότι γι’ αυτό ακριβώς το μνημείο βρίσκεται εδώ. Μέχρι το 2013 ένας δρόμος περνούσε πάνω από αυτό το σημείο, τρία μέτρα από τον Λίθο της Φτέρνας. Όταν ξηλώθηκε η άσφαλτος, το 2013, βρέθηκε ότι οι τάφροι της Λεωφόρου σώζονταν από κάτω και έφταναν ως τον κύκλο.
Ανάμεσα σε εσάς και τους λίθους, η μακριά πλάκα που κείτεται στο γρασίδι είναι ο Λίθος της Σφαγής. Κάποτε στεκόταν όρθιος στην είσοδο. Οι επισκέπτες του δέκατου ένατου αιώνα τού έδωσαν αυτό το όνομα, επειδή τον θεώρησαν βωμό θυσιών, ίσως γιατί το βρόχινο νερό στις κοιλότητές του κοκκινίζει από τον σίδηρο της πέτρας. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη για θυσίες εδώ, και οι δρυίδες που είχαν στο μυαλό τους εκείνοι οι επισκέπτες έζησαν περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια μετά την κατασκευή του μνημείου. Ο λίθος, πάντως, έκρυβε ένα τάμα. Όταν ο Γουίλιαμ Χόλεϊ έσκαψε δίπλα του το 1920, βρήκε στην υποδοχή του ένα μπουκάλι πόρτο, που το είχε αφήσει εκεί ο Γουίλιαμ Κάνινγκτον, ο οποίος είχε ανασκάψει τον ίδιο λάκκο πάνω από έναν αιώνα νωρίτερα.
Στάση 3 από 5 · Λίθινος Κύκλος, το μονοπάτι επισκεπτών στη βόρεια και την ανατολική πλευρά, στο σήμα 4 της ξενάγησης του ίδιου του χώρου (Οι λίθοι)
Ο εξωτερικός κύκλος σάρσεν και τα υπέρθυρά του
Οικοδόμοι της ύστερης Νεολιθικής, που δούλευαν με λίθινες σφύρες και αξίνες από κέρατο ελαφιού πριν φτάσει το μέταλλο στη Βρετανία · Στήθηκε γύρω στο 2500 π.Χ. · Ορθοστάτες και υπέρθυρα από σάρσεν σε δακτύλιο διαμέτρου περίπου 30 μέτρων, με την πάνω επιφάνεια των υπέρθυρων 4,9 μέτρα πάνω από το έδαφος· οι λίθοι σάρσεν ζυγίζουν κατά μέσο όρο 25 τόνους
Προσέξτε
- Τη σειρά από υπέρθυρα που κάθονται ακόμη πάνω στους ορθοστάτες τους. Το Στόουνχεντζ είναι ο μόνος λίθινος κύκλος στον κόσμο που έχει υπέρθυρα.
- Έναν ορθοστάτη που έχασε το υπέρθυρό του: το εξόγκωμα στην κορυφή του είναι ένας τένοντας, που κάποτε χωνόταν σε μια εσοχή σκαμμένη στην κάτω πλευρά του υπέρθυρου.
- Τη διαφορά στο φινίρισμα. Αυτή η βορειοανατολική πλευρά, που κοιτάζει τη Λεωφόρο, δουλεύτηκε πιο λεπτά από την πλευρά που θα δείτε στην επόμενη στάση.
Κείμενο (2:54)
Από αυτή την πλευρά του μονοπατιού βλέπετε το καλύτερα σωζόμενο τμήμα του εξωτερικού δακτυλίου, και το πρώτο που αξίζει να προσέξετε είναι αυτό που δεν έχει κανένας άλλος λίθινος κύκλος. Τα υπέρθυρα. Οριζόντιοι λίθοι τοποθετημένοι πάνω στις κορυφές των ορθοστατών, που βρίσκονται ακόμη εκεί όπου τους έβαλαν γύρω στο 2500 προ Χριστού. Το Στόουνχεντζ είναι ο μόνος λίθινος κύκλος στον κόσμο που τα έχει.
Οι οικοδόμοι μεταχειρίστηκαν το σάρσεν σαν να ήταν ξύλο. Κάθε ορθοστάτης τελείωνε στην κορυφή με ένα εξόγκωμα, έναν τένοντα, και στην κάτω πλευρά κάθε υπέρθυρου σκάφτηκαν κοιλότητες, οι εντορμίες, που εφάρμοζαν πάνω στα εξογκώματα. Έπειτα τα υπέρθυρα κλειδώθηκαν μεταξύ τους, άκρη με άκρη, με αρμούς γλώσσας και αυλακιού. Είναι ξυλουργικές συνδέσεις, σκαλισμένες σε πέτρα, πριν υπάρξει οποιοδήποτε μέταλλο στη Βρετανία. Η μορφοποίηση έγινε σφυροκοπώντας την επιφάνεια με λίθινες σφύρες, κομμάτια σάρσεν, και τα απολεπίσματα και οι σπασμένες σφύρες βρίσκονται σε μεγάλες ποσότητες στο χωράφι προς τα βόρεια, όπου δουλεύονταν οι λίθοι. Βρείτε έναν ορθοστάτη που έχασε το υπέρθυρό του και θα δείτε τον τένοντά του: ένα εξόγκωμα στην κορυφή.
Κοιτάξτε τώρα τα σχήματα. Ο δακτύλιος έχει διάμετρο περίπου τριάντα μέτρα, και οι κορυφές των υπέρθυρων βρίσκονται τέσσερα κόμμα εννέα μέτρα πάνω από το έδαφος. Οι ορθοστάτες φαρδαίνουν ελαφρά προς τα πάνω, ώστε να μη μοιάζουν να λεπταίνουν όταν τους κοιτάτε από κάτω, και τα υπέρθυρα καμπυλώνουν, ελάχιστα, για να ακολουθούν τον κύκλο. Οι όψεις που κοιτάζουν προς τα μέσα είναι πιο λείες από εκείνες που κοιτάζουν προς τα έξω. Μια σάρωση με λέιζερ έδειξε ότι αυτή η βορειοανατολική πλευρά, η πλευρά που κοιτάζει τη Λεωφόρο και τον δρόμο από τον οποίο έφταναν οι άνθρωποι, είχε το πιο προσεγμένο φινίρισμα απ’ όλες. Όποιος το σχεδίασε ήξερε πού θα στεκόταν το κοινό.
Για πολύ καιρό η προέλευση των σάρσεν δινόταν απλώς ως οι λόφοι του Μάρλμπορο. Το 2020 μια ομάδα με επικεφαλής τον Ντέιβιντ Νας, του Πανεπιστημίου του Μπράιτον, συνέδεσε πενήντα από τους πενήντα δύο σωζόμενους λίθους σάρσεν με μία περιοχή, το Γουέστ Γουντς κοντά στο Μάρλμπορο, περίπου είκοσι πέντε χιλιόμετρα βορειότερα. Το κλειδί ήταν ένας πυρήνας που είχε αφαιρεθεί με διάτρηση από έναν από αυτούς τους λίθους κατά τις επισκευές του 1958 και είχε επιστραφεί μόλις πρόσφατα.
Κατά μέσο όρο, ένας λίθος σάρσεν εδώ ζυγίζει είκοσι πέντε τόνους. Για να στήσουν έναν, οι άνθρωποι έσκαβαν έναν λάκκο με μία κεκλιμένη πλευρά, έντυναν το πίσω τοίχωμα με ξύλινους πασσάλους, έσπρωχναν τον λίθο ως την άκρη και τον τραβούσαν όρθιο με σχοινιά από φυτικές ίνες, πιθανότατα πάνω από ένα ξύλινο πλαίσιο σε σχήμα Α. Τα υπέρθυρα ανυψώθηκαν μάλλον πάνω σε ξύλινες εξέδρες, και οι τένοντες λαξεύτηκαν τελευταίοι, για να εφαρμόσουν. Κατά την εκτίμηση του Ίνγκλις Χέριτατζ, εκατοντάδες άνθρωποι δούλευαν στους λίθους, και ακόμη περισσότεροι πίσω τους καλλιεργούσαν τροφή, φρόντιζαν τα παιδιά, έφτιαχναν σχοινιά και έκοβαν ξυλεία.
Ο δακτύλιος έχει κενά, και δεν είναι όλα αρχαία. Σε μια καταιγίδα την τελευταία μέρα του 1900, ένας από τους εξωτερικούς ορθοστάτες έπεσε μαζί με το υπέρθυρό του. Η πτώση εκείνη ανησύχησε τον ιδιοκτήτη αρκετά ώστε να κινηθεί, και άρχισε έτσι ένας αιώνας από αντιστηρίξεις, ισιώματα και σκυρόδεμα, που θα τον δείτε με τα μάτια σας στο τέλος αυτής της διαδρομής.
Στάση 4 από 5 · Λίθινος Κύκλος, το μονοπάτι επισκεπτών στη νοτιοδυτική και τη δυτική πλευρά, στο σήμα 6 της ξενάγησης του ίδιου του χώρου (Η θέα από πίσω)
Η πίσω πλευρά του κύκλου και το Μεγάλο Τρίλιθο
Οικοδόμοι της ύστερης Νεολιθικής· οι γαλάζιοι λίθοι αναδιατάχθηκαν στην πρώιμη Εποχή του Χαλκού · Τα τρίλιθα στήθηκαν γύρω στο 2500 π.Χ.· οι γαλάζιοι λίθοι αναδιατάχθηκαν γύρω στο 2300 με 2200 π.Χ. · Πέταλο από πέντε τρίλιθα από σάρσεν, πλάτους 13,7 μέτρων· ο ψηλότερος σωζόμενος ορθοστάτης ξεπερνά τα επτά μέτρα, με άλλα δυόμισι μέτρα κάτω από το έδαφος· γαλάζιοι λίθοι 2 έως 5 τόνων
Προσέξτε
- Τον ψηλότερο λίθο, με ένα εξόγκωμα στην κορυφή: τον μόνο ορθοστάτη του Μεγάλου Τρίλιθου που στέκεται ακόμη, πάνω από επτά μέτρα πάνω από το γρασίδι.
- Τα κενά, και τις πιο τραχιές, λιγότερο τετραγωνισμένες όψεις των λίθων αυτής της πλευράς, σε σύγκριση με την πλευρά προς τη Λεωφόρο.
- Τους μικρότερους γαλάζιους λίθους ανάμεσα στον εξωτερικό δακτύλιο και το πέταλο, φερμένους από τη νοτιοδυτική Ουαλία.
- Τους χορταριασμένους λόφους στον ορίζοντα πίσω σας: στρογγυλούς τύμβους της Εποχής του Χαλκού, χτισμένους σε οπτική επαφή με τους λίθους.
Κείμενο (2:33)
Φτάσατε σε αυτό που το Ίνγκλις Χέριτατζ ονομάζει πίσω πλευρά του κύκλου. Εδώ τα κενά είναι περισσότερα, και οι λίθοι που απέμειναν είναι πιο τραχιοί και λιγότερο προσεκτικά τετραγωνισμένοι. Ένας είναι πολύ πιο κοντός και στενός απ’ όσο θα χρειαζόταν για να σηκώσει υπέρθυρο. Η αρχαιολόγος του Ίνγκλις Χέριτατζ Σούζαν Γκρίνι το διαβάζει ως ένδειξη ότι το μνημείο χτίστηκε για να το βλέπουν από τη Λεωφόρο: από αυτή την πλευρά δεν πλησίαζαν οι άνθρωποι, άρα πήρε τους λίθους δεύτερης διαλογής. Κάποιοι αρχαιολόγοι αναρωτιούνται αν ο δακτύλιος ολοκληρώθηκε ποτέ. Όμως το ξερό καλοκαίρι του 2013, ξεραμένα μπαλώματα στο γρασίδι έδειξαν πού μπορεί κάποτε να στέκονταν λίθοι σάρσεν που λείπουν, και οι λίθοι αυτής της πλευράς ήταν οι πρώτοι που έπεσαν· κάποιοι σπάστηκαν για να γίνουν υλικό οδοστρωσίας.
Τα κενά είναι ο λόγος να σταθείτε εδώ, γιατί ανοίγουν τη θέα προς το κέντρο. Μέσα στον εξωτερικό δακτύλιο στεκόταν ένα πέταλο από πέντε τρίλιθα, ζεύγη ορθοστατών με το δικό του υπέρθυρο το καθένα, πλάτους δεκατριών κόμμα επτά μέτρων, με λίθους έως και πενήντα τόνους. Το μεγαλύτερο στεκόταν σε αυτή τη νοτιοδυτική άκρη. Μόνο ο ένας από τους δύο ορθοστάτες του στέκεται ακόμη, και μπορείτε να τον ξεχωρίσετε: είναι ο ψηλότερος λίθος του μνημείου, πάνω από επτά μέτρα ψηλός, με άλλα δυόμισι μέτρα μέσα στο έδαφος, και ένα εξόγκωμα στην κορυφή, εκεί όπου καθόταν το υπέρθυρο. Την ημέρα του χειμερινού ηλιοστασίου ο ήλιος που έδυε θα πλαισιωνόταν ανάμεσα σε αυτόν τον λίθο και το ταίρι του. Ως το 1901 έγερνε επικίνδυνα, και ο Γουίλιαμ Γκόουλαντ τον ίσιωσε και τον στερέωσε σε σκυρόδεμα, μετακινώντας τον περίπου μισό μέτρο από τη θέση όπου τον είχαν στήσει οι οικοδόμοι.
Κοιτάξτε πέρα από αυτόν, προς το κέντρο, και ίσως διακρίνετε μια μακριά επίπεδη πλάκα με έναν πεσμένο λίθο σάρσεν πάνω της, εγκάρσια. Αυτός είναι ο Λίθος του Βωμού, τέσσερα κόμμα εννέα μέτρα ψαμμίτη σε χρώμα πρασινωπό προς το μωβ. Επί πολύ καιρό θεωρούνταν ουαλικός· το 2024 οι ερευνητές τον συνέδεσαν με την Ορκαδική Λεκάνη στη βορειοανατολική Σκωτία, περίπου εξακόσια ενενήντα χιλιόμετρα μακριά.
Ανάμεσα στους δακτυλίους στέκονται οι μικρότεροι γαλάζιοι λίθοι, δύο έως πέντε τόνων ο καθένας, από τους λόφους Πρεσέλι στη νοτιοδυτική Ουαλία, πάνω από διακόσια σαράντα χιλιόμετρα μακριά.
Γυρίστε τώρα την πλάτη σας στους λίθους. Οι χορταριασμένοι λόφοι στον ορίζοντα, σχεδόν προς κάθε κατεύθυνση, είναι στρογγυλοί τύμβοι, ταφικά υψώματα που χτίζονταν από περίπου το 2200 προ Χριστού. Υπάρχουν πάνω από τριακόσιοι σε αυτό το τοπίο, πολλοί πάνω στις ράχες που βλέπουν προς το μνημείο. Αν η μέρα είναι καθαρή, ψάξτε πέρα από τον κεντρικό δρόμο έναν τύμβο με έναν μικρό θάμνο πάνω του. Αυτός είναι ο Μπους Μπάροου, όπου δύο αρχαιοδίφες, στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, βρήκαν έναν άνδρα θαμμένο με δύο ρομβοειδή φύλλα χρυσού, μια χρυσή πλάκα ζώνης και ένα μπρούντζινο εγχειρίδιο διακοσμημένο με χρυσά καρφάκια.
Στάση 5 από 5 · Λίθινος Κύκλος, το μονοπάτι επισκεπτών στη βορειοδυτική πλευρά, καθώς γυρίζει προς το λεωφορείο, στα σήματα 7 (Λάκκοι του Όμπρεϊ) και 8 (Συντήρηση και αναστήλωση) της ξενάγησης του ίδιου του χώρου
Οι επισκευές με σκυρόδεμα και τα σήματα των λάκκων του Όμπρεϊ
Νεολιθικοί οικοδόμοι για τους λάκκους του Όμπρεϊ· συντηρητές του Office of Works και του Ministry of Works, 1901 έως 1964· συντηρητές του English Heritage, 2021 · Λάκκοι του Όμπρεϊ γύρω στο 3000 π.Χ.· αναστηλώσεις το 1901, το 1919–1920, το 1958–1959 και το 1964· επισκευή με ασβεστοκονίαμα τον Σεπτέμβριο του 2021 · Δακτύλιος από 56 λάκκους, πλάτους περίπου 1 μέτρου ο καθένας, μέσα σε ανάχωμα και τάφρο διαμέτρου περίπου 100 μέτρων· θεμέλια και γεμίσματα από σκυρόδεμα κάτω από αρκετούς λίθους σάρσεν
Προσέξτε
- Το σήμα στο μονοπάτι και τα δύο στο γρασίδι δεξιά κι αριστερά του: το καθένα δείχνει πού σκάφτηκε, πριν από περίπου πέντε χιλιάδες χρόνια, ένας από τους πενήντα έξι λάκκους του Όμπρεϊ.
- Έναν επίπεδο, σκούρο όγκο που γεμίζει την κοιλότητα στη βάση ενός από τους μεγάλους εσωτερικούς λίθους: σκυρόδεμα από την αναστήλωση του 1958 έως 1959, αφημένο εσκεμμένα σε κοινή θέα.
- Τους τένοντες στις κορυφές των ορθοστατών και τις εντορμίες κάτω από τα υπέρθυρα: τις συνδέσεις που κρατούν τον δακτύλιο ενωμένο.
- Τις λειχήνες που σχηματίζουν μοτίβα πάνω στους λίθους, και γύρω από τις οποίες δούλεψαν οι συντηρητές στην επισκευή των υπέρθυρων το 2021.
Κείμενο (2:37)
Κοιτάξτε τα πόδια σας πριν κοιτάξετε τους λίθους. Εδώ, μέσα στο μονοπάτι, υπάρχει ένα μικρό σήμα, και στο γρασίδι δεξιά κι αριστερά του άλλα δύο. Το καθένα σημαδεύει έναν λάκκο που σκάφτηκε πριν από περίπου πέντε χιλιάδες χρόνια, μέρος ενός δακτυλίου από πενήντα έξι λάκκους που τρέχει ακριβώς μέσα από το ανάχωμα, γύρω γύρω από όλο το μνημείο, πεντακόσια χρόνια πριν φτάσει οποιοσδήποτε από τους μεγάλους λίθους. Τι στεκόταν μέσα τους, ξύλινος πάσσαλος ή λίθος, ακόμη συζητιέται. Τι μπήκε μέσα τους αργότερα, όχι. Μέσα και γύρω από αυτούς τους λάκκους, και στην τάφρο, οι αρχαιολόγοι βρήκαν περίπου εξήντα τέσσερις ταφές καύσης, και το Ίνγκλις Χέριτατζ εκτιμά ότι εδώ μπορεί κάποτε να θάφτηκαν έως και εκατόν πενήντα άνθρωποι. Αυτό κάνει τον χώρο το μεγαλύτερο νεκροταφείο της ύστερης Νεολιθικής στα Βρετανικά Νησιά. Οι λάκκοι πήραν το όνομά τους από τον Τζον Όμπρεϊ, που τους σημείωσε στο σχέδιο του μνημείου που έκανε το 1666.
Οι νεκροί δεν βρήκαν ησυχία από τότε. Ο Γουίλιαμ Χόλεϊ ανέσκαψε τις καύσεις το 1920, τις έκρινε ασήμαντες, και το 1935 τις έθαψε ξανά όλες μαζί σε έναν μόνο λάκκο, τον λάκκο του Όμπρεϊ αριθμός 7. Το 2008 ανασκάφηκαν ξανά. Πάνω από πενήντα χιλιάδες θραύσματα αποδείχθηκε ότι ανήκαν σε εξήντα τρία άτομα, άνδρες και γυναίκες σε σχεδόν ίσους αριθμούς, και ανάμεσά τους παιδιά, και το στρόντιο στα οστά δείχνει ότι πολλοί είχαν ζήσει κοντά στα λατομεία των γαλάζιων λίθων στην Ουαλία.
Κοιτάξτε τώρα τις βάσεις των λίθων που είναι πιο κοντά σας. Στη βάση ενός από τους μεγάλους εσωτερικούς ορθοστάτες, ένας επίπεδος, σκούρος όγκος γεμίζει την κοιλότητα. Αυτό είναι σκυρόδεμα, χυμένο κατά την αναστήλωση του 1958 και του 1959, και το Ίνγκλις Χέριτατζ το αφήνει εσκεμμένα σε κοινή θέα, γιατί οι επισκευές είναι κι αυτές μέρος της ιστορίας του μνημείου. Περισσότερο σκυρόδεμα κρύβεται κάτω από το γρασίδι. Από το 1919 και μετά οι συντηρητές ίσιωσαν λίθους που έγερναν, ξαναέστησαν το τρίλιθο που είχε πέσει το 1797, αφού είχε μείνει στο έδαφος 161 χρόνια, και επέστρεψαν το 1964, όταν ένας λίθος του εξωτερικού δακτυλίου έπεσε από τον αέρα το πρωί της δέκατης Μαρτίου 1963. Η πιο πρόσφατη εργασία ήταν πιο ήπια. Τον Σεπτέμβριο του 2021 οι συντηρητές αντικατέστησαν το παλιό τσιμέντο στα υπέρθυρα, που παγιδεύει το νερό, με ασβεστοκονίαμα που αναπνέει, προσέχοντας να μη βλάψουν τις λειχήνες.
Και το σχοινί κατά μήκος του μονοπατιού; Οι επισκέπτες μπορούσαν να περπατούν ανάμεσα στους λίθους ως το 1978, όταν οι βανδαλισμοί και τα γκράφιτι έκλεισαν τον κύκλο, και το 1984 κάποιος τον ψέκασε με μωβ μπογιά. Με περίπου ένα εκατομμύριο επισκέπτες τον χρόνο, λέει το Ίνγκλις Χέριτατζ, το έδαφος μέσα θα γινόταν γρήγορα λάσπη. Σχεδόν το μισό Στόουνχεντζ έχει πια ανασκαφεί. Το άλλο μισό βρίσκεται ακόμη κάτω από τον χλοοτάπητα, λίγα μέτρα από εκεί όπου στέκεστε.
Ανεξάρτητος ξεναγός · Chiaro
Στρέψτε το Chiaro σε ό,τι βλέπετε στο Στόουνχεντζ.
Πέντε στάσεις, γύρω από ένα μνημείο ανάμεσα σε περισσότερους από τριακόσιους ταφικούς τύμβους, ένα κούρσους και μια Λεωφόρο τριών χιλιομέτρων. Σηκώστε το κινητό σας προς έναν τύμβο στη ράχη, έναν λίθο με εξόγκωμα στην κορυφή ή την εντορμία ενός υπέρθυρου, και το Chiaro σάς εξηγεί αυτό που έχετε μπροστά σας και ποιος το έστησε, και μετά συνεχίζει με ό,τι άλλο ρωτήσετε.
Πριν πάτε
Πώς θα πάτε
Στόουνχεντζ, κοντά στο Έιμσμπερι, Γουίλτσαϊρ, SP4 7DE. Όλοι φτάνουν στο κέντρο επισκεπτών, με σήμανση από τον δρόμο A303 και είσοδο από τον A360· το πάρκινγκ είναι στο τέλος της Loverose Way. Το εκδοτήριο βρίσκεται στη μέση του σκεπαστού χώρου καθώς πλησιάζετε το κτίριο, και εκεί προορίζεται να ακουστεί η πρώτη στάση· οι λίθοι απέχουν 2 χλμ., με το λεωφορείο ή με τα πόδια.
Ο πλησιέστερος σιδηροδρομικός σταθμός είναι το Σόλσμπερι, 12 μίλια (19 χλμ.) μακριά, με απευθείας γραμμή από το London Waterloo που κάνει περίπου μιάμιση ώρα, και τακτικά τρένα από το Μπρίστολ, το Μπαθ και το Σαουθάμπτον. Ένα απευθείας λεωφορείο ξεκινά κάθε ώρα από τον προαύλιο χώρο του σταθμού, αλλιώς πάρτε ταξί από τον σταθμό. Με αυτοκίνητο είναι περίπου δύο ώρες από το κέντρο του Λονδίνου, με το SP4 7DE για το GPS, και το πάρκινγκ πληρώνεται από όσους δεν είναι μέλη.
Εισιτήρια και είσοδος
- Κλείστε online ως τα μεσάνυχτα της προηγούμενης μέρας για τη χαμηλότερη τιμή, με έκπτωση έως 15%· την ίδια μέρα μπορείτε ακόμη να αγοράσετε, online ή κατά την άφιξη, στην πλήρη τιμή. Οι τιμές αλλάζουν ανάλογα με την ημερομηνία και την ώρα, οπότε η επίσημη σελίδα τιμών έχει το ποσό για τη δική σας. Η κράτηση σάς δίνει ώρα άφιξης, και αφού μπείτε, το εισιτήριο ισχύει όλη τη μέρα.
- Το εισιτήριο γενικής εισόδου σάς πάει γύρω από όλο τον κύκλο στο μονοπάτι επισκεπτών, σε ορισμένα σημεία ως και 5 μέτρα από τους λίθους, αλλά όχι μέσα. Για να περπατήσετε ανάμεσα στους λίθους χρειάζεται ξεχωριστή κράτηση για το Stone Circle Experience, διάρκειας μίας ώρας, νωρίς το πρωί ή το βράδυ, εκτός του κανονικού ωραρίου, και τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο δεν γίνεται καθόλου. Τα μέλη του English Heritage και του National Trust (Αγγλία) μπαίνουν δωρεάν.
- Το ωράριο αλλάζει μέσα στη χρονιά, και τον Ιούνιο, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο ο χώρος μένει ανοιχτός ως αργότερα. Τα τελευταία εισιτήρια πωλούνται αρκετά πριν από το κλείσιμο, ώστε να μείνει χρόνος για τη διαδρομή ως τους λίθους και πίσω, γι’ αυτό δείτε το επίσημο ημερολόγιο για τη μέρα σας.
- Δεν υπάρχει βεστιάριο ούτε καταφύγιο στους λίθους, και οι τσάντες μπορεί να ελεγχθούν κατά την άφιξη, οπότε φέρτε μόνο ό,τι χρειάζεστε και ντυθείτε για μια εκτεθειμένη πεδιάδα. Εκτός από τους σκύλους βοήθειας, οι σκύλοι δεν επιτρέπονται στο πεδίο του λίθινου κύκλου ούτε στο λεωφορείο.
Ο επίσημος ηχητικός ξεναγός
Ο επίσημος ηχητικός ξεναγός του English Heritage είναι μια δωρεάν εφαρμογή για το κινητό σας, από το App Store ή το Google Play, σε δεκατρείς γλώσσες, με ξεναγήσεις στον λίθινο κύκλο, στο τοπίο και στην έκθεση, και μια ξενάγηση με ακουστική περιγραφή στα αγγλικά. Συσκευές δεν νοικιάζονται πια στον χώρο, οπότε κατεβάστε την πριν πάτε και φέρτε ακουστικά. Αυτή η σελίδα είναι ένας πιο σύντομος συνοδός της: πέντε στάσεις διαλεγμένες στα σημεία όπου θα σταθείτε πραγματικά, που παίζουν από μια ιστοσελίδα χωρίς καμία λήψη, με το κείμενο κάθε στάσης τυπωμένο κάτω από το πρόγραμμα αναπαραγωγής, για όταν ο αέρας της πεδιάδας σκεπάζει τον ήχο.
Επίσημος ιστότοπος →Ερωτήσεις
Υπάρχει δωρεάν ηχητικός ξεναγός για το Στόουνχεντζ;
Ο ξεναγός του ίδιου του English Heritage είναι δωρεάν: μια εφαρμογή για το κινητό σε δεκατρείς γλώσσες, για τον κύκλο, το τοπίο και την έκθεση, και στον χώρο δεν δίνονται συσκευές, οπότε φέρτε ακουστικά. Οι πέντε στάσεις του Chiaro εδώ είναι κι αυτές δωρεάν και δεν χρειάζονται λήψη· ανοίγουν στο πρόγραμμα περιήγησης και ξεκινούν από το εκδοτήριο του κέντρου επισκεπτών.
Μπορώ να ακούσω τον ηχητικό ξεναγό του Στόουνχεντζ χωρίς εισιτήριο;
Την πρώτη στάση, ναι. Παίζει κάτω από το στέγαστρο του κέντρου επισκεπτών, δίπλα στο εκδοτήριο, και δεν περιγράφει τίποτα για το οποίο χρειάζεστε εισιτήριο. Οι άλλες τέσσερις ακολουθούν το μονοπάτι επισκεπτών γύρω από τον Λίθινο Κύκλο, όπου φτάνει το εισιτήριο γενικής εισόδου, και το κείμενο κάθε στάσης είναι τυπωμένο κάτω από το πρόγραμμα αναπαραγωγής, αν προτιμάτε να το διαβάσετε στο σπίτι.
Πόσο κοστίζει ο επίσημος ηχητικός ξεναγός του Στόουνχεντζ;
Τίποτα. Ο ηχητικός ξεναγός του English Heritage κατεβαίνει δωρεάν από το App Store ή το Google Play, σε δεκατρείς γλώσσες, και τα πλήρη κείμενα των ξεναγήσεών του είναι δημοσιευμένα ως PDF στον ιστότοπο. Συσκευές δεν νοικιάζονται πια στον χώρο, οπότε χρειάζεστε το δικό σας κινητό και ακουστικά.
Μπορώ να μπω μέσα στον λίθινο κύκλο στο Στόουνχεντζ;
Όχι με εισιτήριο γενικής εισόδου. Στο κανονικό ωράριο όλοι μένουν στο μονοπάτι επισκεπτών, που κάνει όλο τον γύρο και σε ορισμένα σημεία φτάνει σε περίπου 5 μέτρα από τους λίθους. Για να μπείτε μέσα χρειάζεται κράτηση για το Stone Circle Experience, μία ώρα νωρίς το πρωί ή το βράδυ εκτός κανονικού ωραρίου, με πολύ περιορισμένες θέσεις και καμία τον Οκτώβριο ή τον Νοέμβριο.
Από πού ξεκινώ στο Στόουνχεντζ και πώς φτάνω στους λίθους;
Από το κέντρο επισκεπτών, τη μόνη είσοδο, 2 χλμ. δυτικά των λίθων. Τα λεωφορεία ξεκινούν κάθε λίγα λεπτά έξω από το πωλητήριο και κάνουν πέντε με δέκα λεπτά, αλλιώς μπορείτε να περπατήσετε μέσα από τα χωράφια του National Trust σε 25 με 40 λεπτά. Ακούστε την πρώτη στάση πριν ξεκινήσετε· ο Λίθος της Φτέρνας, η δεύτερη στάση, βρίσκεται κοντά στην αρχή του μονοπατιού γύρω από τον κύκλο.
Περισσότερες ηχητικές ξεναγήσεις
Δημιουργία του Chiaro. Δεν συνδέεται με το Στόουνχεντζ.