Direct naar de inhoud

Thyssen-Bornemisza · Madrid · Onafhankelijke gids

Audiogids voor het Thyssen-Bornemisza,
vijf stops, gratis.

Van een Florentijns gedenkportret tot een Parijse kleedspiegel, hardop verteld op deze pagina. Voor de rest van de bijna 1.000 schilderijen: maak een foto van een ervan en Chiaro neemt het over.

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Thyssen-Bornemisza.

9:41

Portret van Giovanna degli Albizzi Tornabuoni

Thyssen-Bornemisza, Madrid

0:00 2:12
Stop 1 van 5

De vijf stops · 11 minuten audio

Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.

Ga eerst naar boven. Het museum nummert zijn zalen chronologisch, van de top van het gebouw naar beneden, en onze audiogids voor het Thyssen-Bornemisza loopt die nummers op volgorde af: Ghirlandaio in zaal 5, Carpaccio in zaal 7, Caravaggio in zaal 12 en Hals in zaal 23, allemaal op verdieping 2, en dan een verdieping lager naar Morisot in zaal 33 op verdieping 1. Luisteren duurt zo’n 11 minuten. Lopen komt volgens onze eigen schatting op ongeveer twintig minuten als je onderweg niet stilstaat, en je blijft onderweg stilstaan.

Elk zaalnummer komt van de collectiepagina die het Museo Thyssen zelf voor dat schilderij heeft. Het museum waarschuwt ook dat zijn schilderijen vaak zijn uitgeleend; dan hangt er een bordje of een ander werk op hun plek. Geloof de muur boven deze pagina, en schrijf ons als die twee uit elkaar lopen.

Stop 1 van 5 · Verdieping 2, zaal 5, vaste collectie

Portret van Giovanna degli Albizzi Tornabuoni

Domenico Ghirlandaio (1449–1494) · 1489–1490 · Gemengde techniek op paneel, 77 × 49 cm

Om op te letten

  • Het briefje achter haar nek, rechts. De Romeinse cijfers onderaan geven 1488, het jaar waarin ze stierf, niet het jaar van het schilderij.
  • De gouden stof op haar schouder, met het embleem van de Tornabuoni en twee letters L voor haar man, Lorenzo.
  • De koralen die aan de plank hangen en het boek op de richel eronder, allebei rechts, allebei tekenen van haar vroomheid.
Transcriptie (2:12)

Ze gaat je niet aankijken. Het gezicht staat strikt en profil, de hals is lang, de handen zijn gevouwen, en alles aan haar is zo beheerst dat het even duurt voor je begrijpt wat voor schilderij dit is. Het is een gedenkportret. Toen Domenico Ghirlandaio dit paneel schilderde, rond 1489 of 1490, was de jonge vrouw erop al dood.

Giovanna degli Albizzi werd in 1468 geboren in Florence. In juni 1486 trouwde ze met Lorenzo Tornabuoni. In oktober 1487 kwam er een zoon, Giovanni. Op zeven oktober 1488 stierf ze, zwanger van haar tweede kind. Ze was negentien.

Zoek nu het briefje achter haar nek, rechts. Dat is de sleutel tot het hele schilderij. Er staan regels op die zijn bewerkt naar de Romeinse dichter Martialis, en dan een datum in Romeinse cijfers: 1488, het jaar waarin ze stierf, niet het jaar van het schilderij. Het Latijn zegt ongeveer: kunst, kon je karakter en geest maar weergeven, dan was er op aarde geen mooier schilderij. Denk even na over wat daar wordt toegegeven. Een schilder op het toppunt van zijn vak vertelt je, in zijn eigen schilderij, dat hij alleen haar buitenkant heeft weten te vangen.

Die buitenkant kende hij goed. Hij had haar al ten voeten uit geschilderd op een fresco van de Visitatie, in de Tornabuoni-kapel van de Santa Maria Novella, en dankzij een penning van Niccolò Fiorentino met haar beeltenis en haar naam weten we wie ze is. Het profiel was de gebruikelijke Florentijnse manier om een vrouw te schilderen en begon ouderwets te ogen. Voor iemand die niet meer kon poseren, kan ik me nauwelijks een betere keuze voorstellen.

Kijk naar de gouden stof op haar schouder. Daarop staan het embleem van de Tornabuoni en twee letters L voor Lorenzo, dus ze draagt de naam van haar man op haar kleren. Aan de plank boven het briefje hangt een snoer koralen, waarschijnlijk een rozenkrans. Men geloofde toen dat koraal het kwaad afweerde en de vruchtbaarheid hielp, en dat is pijnlijk om te zien in het portret van een vrouw die zwanger stierf. Op de richel eronder ligt een boek, mogelijk om uit te bidden.

Onder de verf laat infrarood in de hals een verborgen ketting van ronde kralen zien die het eindontwerp nooit heeft gehaald, en de handen stonden eerst hoger en zijn daarna omlaag gebracht. Ghirlandaio bleef haar opschuiven naar iets stillers.

Het paneel hing eerst in Lorenzo’s eigen vertrekken in het Palazzo Tornabuoni. J. P. Morgan kocht het in 1907, en in 1935 verkocht zijn zoon het aan Heinrich Thyssen. Het heeft een lange weg afgelegd vanaf die vertrekken, en het briefje zegt nog altijd wat het daar zei: de schilder heeft haar niet helemaal te pakken gekregen.

Stop 2 van 5 · Verdieping 2, zaal 7, vaste collectie

Jonge ridder in een landschap

Vittore Carpaccio (ca. 1465–1525/26) · ca. 1505 · Olieverf op doek, 218,5 × 151,5 cm

Om op te letten

  • De witte hermelijn linksonder, met de banderol ernaast: Malo mori quam foedari, liever sterven dan onteerd worden.
  • De havik die in de lucht een reiger neerhaalt, misschien een toespeling op de dood van deze man.
  • De glans op het harnas. Carpaccio mengde stibniet door de verf, een mineraal dat zelden in schilderijen wordt gebruikt, om die te vangen.
Transcriptie (2:09)

Hier staat een jonge man die is blijven stilstaan. Het doek is meer dan twee meter hoog, en hij staat erin in volle wapenrusting, beide handen op zijn zwaard, in een landschap dat zo vol vogels, dieren en planten zit dat het minder als decor leest dan als een code die nog niemand helemaal heeft gekraakt.

Lange tijd had niemand zelfs maar de juiste schilder. Op het doek stond het monogram van Albrecht Dürer, en Carpaccio’s eigen signatuur was overgeschilderd. Tot 1919 werd het aan Dürer toegeschreven. Toen de restauratoren van het museum het onderzochten, vonden ze op de achterkant een verborgen inscriptie met A. Durer. Iemand wilde die naam er heel graag op hebben. Toch had Vittore Carpaccio het de hele tijd al gesigneerd, op een briefje rechts van de figuur, en dat briefje ligt er nog steeds voor jou om te vinden.

Kijk nu naar de linkerbenedenhoek. Dat kleine witte dier is een hermelijn, en ernaast loopt een banderol met het Latijnse motto Malo mori quam foedari, liever sterven dan onteerd worden. Het motto en het dier wijzen erop dat hij misschien ridder is in de Orde van de Hermelijn, maar ze roepen de echte vraag op: wie is hij? Als dit een portret is, en dat is het waarschijnlijk, dan wordt het vaak het vroegste portret ten voeten uit in de westerse schilderkunst genoemd, en we weten nog altijd niet hoe hij heet.

Kunsthistorici raden er al een eeuw op los. Een favoriet is Francesco Maria de Eerste della Rovere, hertog van Urbino. De kandidaat die ik het moeilijkst kan vergeten is recenter, voorgesteld door de onderzoeker Augusto Gentili: een Venetiaan genaamd Marco Gabriel, die het bevel voerde over de vesting Methoni in Griekenland toen de Ottomanen die in 1500 belegerden. Hij was de enige Venetiaan die het overleefde, en daarvoor werd hij van lafheid beschuldigd. Hij werd naar Constantinopel gebracht en op vier november 1501 onthoofd. Als hij het is, dan is dit schilderij het antwoord van zijn familie op die beschuldiging, en dan is het motto over liever sterven dan onteerd worden ineens geen versiering meer.

Kijk omhoog naar de lucht, waar een havik een reiger neerhaalt, en kijk nog eens hoe hij staat, want dat doet denken aan een beeld op een graftombe. De ruiter achter hem is misschien zijn page, of dezelfde man toen hij nog leefde. De restauratoren ontdekten dat Carpaccio eerst meer dan één paard voor ogen had. Ook vonden ze stibniet in het harnas, een mineraal dat zelden in verf werd gebruikt, gekozen om het metaal zijn glans te geven. Heinrich Thyssen kocht het doek in 1935 van de erfgenamen van de Amerikaanse verzamelaar Otto Kahn. Hij betaalde voor een ridder wiens harnas nog steeds glanst en wiens naam nog steeds ontbreekt.

Stop 3 van 5 · Verdieping 2, zaal 12, vaste collectie

De heilige Catharina van Alexandrië

Caravaggio (Michelangelo Merisi, 1571–1610) · ca. 1598–1599 · Olieverf op doek, 173 × 133 cm

Om op te letten

  • Het gebroken rad met zijn ijzeren messen links, dat volgens de legende versplinterde toen ze het aanraakte.
  • Het zwaard onder haar handen en de palmtak op de vloer, de andere twee tekens van haar martelaarschap.
  • Haar ogen. Een heilige op een devotieschilderij, en ze kijkt je recht aan, als iemand die je op straat zou kunnen herkennen.
Transcriptie (2:04)

Ze kijkt je recht aan, en ze heeft geen haast. Alles om haar heen zegt martelares: het gebroken rad, het zwaard, de palmtak op de vloer. Haar gezicht zegt iets heel anders. Caravaggio schilderde dit rond 1598 of 1599 in Rome, en vrijwel zeker voor zijn eerste beschermheer, kardinaal Francesco Maria del Monte. In 1627 stond het vermeld in de verzameling van de kardinaal.

Eerst de heilige. Catharina van Alexandrië was volgens haar legende een jonge edelvrouw die in discussie ging met een Romeinse keizer en zijn filosofen, en velen van hen bekeerde. Hij veroordeelde haar tot een rad met punten, dat versplinterde op het moment dat ze het aanraakte, en dus liet hij haar onthoofden. Daarom zie je die drie voorwerpen. Ze knielt op een kussen, in de gewaden van een prinses, met beide handen op het zwaard dat haar uiteindelijk doodde. De katholieke kerk zelf verloor het vertrouwen in haar: in 1969 haalde ze haar van de heiligenkalender, omdat ze waarschijnlijk nooit had bestaan, en in 2002 zette ze haar er weer op.

De vrouw naar wie je werkelijk kijkt, heeft zeker bestaan. Ze is geïdentificeerd als Fillide Melandroni, in 1581 geboren in Siena en een van de bekendste courtisanes van Rome. Toen dit werd geschilderd, was ze dus nog een tiener. Caravaggio gebruikte haar opnieuw als Judith in Judith onthoofdt Holofernes, en hij schilderde een portret van haar dat in de Tweede Wereldoorlog in Berlijn verbrandde. Dat is de schok van dit schilderij en zijn kracht. Een schilderij voor de verzameling van een kardinaal, en de heilige heeft het gezicht van een vrouw die half Rome kon herkennen.

Kijk hoe het licht valt. Het komt hard van linksboven en laat de rest in het zwart, zodat ze vanuit het donker naar je toe lijkt te leunen. Die omgang met licht en volume zou later een enorme invloed hebben op schilders in Italië en in heel Europa.

Het museum onderzocht de materialen en vond iets wat je niet kunt zien: rood, onderdeel van een eerste versie van haar kleding. Vandaag is het sterkste rood dat nog op het schilderij over is het kussen onder haar knieën.

Ook haar leven bleef niet in het atelier. Fillide had iets met een jongeman uit een adellijke familie, Ranuccio Tomassoni, en in 1599 werden die twee samen gearresteerd. In mei 1606 doodde Caravaggio Tomassoni en vluchtte hij Rome uit, met een doodvonnis achter zich aan. Het gerucht ging dat het gevecht om haar ging, en niemand kan dat nu nog uitmaken. Het gebeurde zo’n zeven jaar nadat hij deze kalme, rechte blik had geschilderd, met een zwaard in haar handen.

Stop 4 van 5 · Verdieping 2, zaal 23, vaste collectie

Familiegroep in een landschap

Frans Hals (ca. 1582–1666) · 1645–1648 · Olieverf op doek, 202 × 285 cm

Om op te letten

  • De ineengelegde handen van het paar, een toespeling op huwelijkstrouw, en de hond naast het meisje, als teken van trouw.
  • De jongen tussen de vrouw en het meisje, die het schilderij uit kijkt, een figuur die in een catalogus uit 1910 één regel kreeg.
  • Het kant en de manchetten van dichtbij, een paar losse streken die pas kant worden als je een stap terug doet.
Transcriptie (2:01)

Ga een eind naar achteren, want dat is nodig. Dit doek is bijna drie meter breed, een van de grootste dingen die Frans Hals ooit schilderde, en het grootste dat niet aan de Haarlemse schutterijen is gewijd. Het lijkt de makkelijkste middag van de Hollandse zeventiende eeuw. Een paar zit buiten hand in hand, wat verwijst naar huwelijkstrouw. Naast het meisje wacht een hond, als teken van trouw. Iedereen is goed gekleed en daar blij mee.

Ga dichterbij en kijk hoe weinig er getekend is. Het kant en de manchetten zijn een paar losse streken met een brede kwast, die pas kant worden als je weer een stap terug doet. Voor de jaren 1640 lijkt dat heel modern. De rijke burgers van Holland wilden hun voorspoed vastgelegd zien, en Hals liet die er levend uitzien.

Kijk nu langs het paar, tussen de vrouw en het meisje. Daar staat een zwarte jongen in een bruine jas en een witte kraag, die recht voor zich uit kijkt, en om hem wordt er vandaag over dit doek gepraat. Van de familiestukken die Hals in de open lucht plaatste, is dit het enige met zo’n figuur. Hij is niet altijd opgemerkt. In 1906 toonde de Royal Academy in Londen het schilderij als het eigen gezin van de schilder. Een catalogus uit 1910 telt een familiegroep van vijf en geeft hem één regel, een kleine jongen in een donkerbruin kostuum, zonder een woord over dat hij zwart is. Datzelfde jaar overbood de Amerikaanse verzamelaar Otto Kahn J. P. Morgan voor het doek, met 500.000 dollar.

In 2023 betoogden twee onderzoekers, Ineke Mok en Dineke Stam, dat de familie toch een naam heeft: Jacob Ruychaver en zijn vrouw Maria Hendrixs, met hun kinderen Geertruid en Willem. Ruychaver had banden met de Goudkust in West-Afrika, waar voormalige directeuren-generaal zich gewoonlijk lieten schilderen met een Afrikaanse bediende. Als de onderzoekers gelijk hebben, staat er achter deze makkelijke middag een koloniaal verhaal. Het museum nodigde hen zelf uit om over het schilderij te spreken, in het kader van een tentoonstelling over koloniale herinnering in de eigen collecties.

In april 2017 schilderde de Amerikaanse schilder Titus Kaphar op het podium, voor een TED-lezing, over een kopie van dit doek heen, tot alleen de jongen overbleef. Hij wilde laten zien dat we veel meer weten over de kanten kragen op schilderijen als dit dan over de mensen die erachter staan. Kijk nog eens naar die kragen, die paar snelle streken. Kijk dan naar hem.

Stop 5 van 5 · Verdieping 1, zaal 33, vaste collectie

De psyché

Berthe Morisot (1841–1895) · 1876 · Olieverf op doek, 65 × 54 cm

Om op te letten

  • De ramen aan weerszijden van de spiegel, links half verborgen achter gordijnen, die de kamer met licht vullen.
  • De lijst van de spiegel, die tot aan de bovenrand van het doek loopt en zo een schilderij in het schilderij maakt.
  • Hoeveel verschillende tinten wit er zijn in de jurk, de gordijnen, de muur en de bank.
Transcriptie (2:17)

Na een hele verdieping grote gebaren is dit een klein doek van een vrouw die totaal niet in jou is geïnteresseerd. Maar vijfenzestig bij vierenvijftig centimeter. Ze staat voor een hoge kantelspiegel en neemt achter haar rug de taille van een witte jurk in, met één blote schouder. Haar ogen zijn neergeslagen, en die in de weerspiegeling ook. Zo’n spiegel heette een psyché, vandaar de titel van het schilderij, en psyche is ook het Griekse woord voor de ziel.

Begin met het wit, want dat is wat Berthe Morisot hier eigenlijk schilderde. Het licht komt binnen door de twee ramen aan weerszijden van de spiegel, kaatst terug op het glas en verandert de kamer in een hele reeks bleke tinten, in de jurk, de gordijnen, de muur en de bank. Daartegenover is het rode tapijt de enige sterke noot, en van hieruit bestaat het alleen uit toetsen en spikkels. De lijst van de spiegel loopt door tot aan de bovenrand van het doek, zodat je een schilderij in het schilderij krijgt.

Morisot schilderde dit in 1876. Het was een van de acht doeken die ze dat jaar maakte, en op vier daarvan staan vrouwen bij hun toilet. Ze toonde het op de impressionistententoonstelling van 1877, de derde, naast nog een schilderij van een vrouw bij haar toilet, dat de Amerikaanse schilder Mary Cassatt later kocht. Tegen die tijd was ze klaar met de officiële Parijse Salon. Na haar debuut daar in 1864 werd ze nog zes keer aangenomen, en in 1874 werd ze afgewezen. Ze diende nooit meer iets in, en dat jaar sloot ze zich aan bij de impressionisten voor hun eerste tentoonstelling. Datzelfde jaar trouwde ze ook met Eugène Manet, de broer van haar vriend en collega Édouard. Haar moeder was een achternicht van Jean-Honoré Fragonard, wiens De wip ook in deze collectie hangt.

Het lijkt een vertrouwd onderwerp. Vrouwen voor de spiegel waren een gangbare manier om te suggereren dat vrouwen ijdel waren, en om mannen iets te kijken te geven. Maar de kunsthistorica Whitney Chadwick las dit schilderij in 1990 als iets gedurfds, een meelevend beeld van een vrouw die zich van zichzelf bewust is. Ze is aan het uitzoeken hoe ze er voor zichzelf uitziet, en verder is niemand uitgenodigd. Ik denk dat dat klopt, en daarom houdt dit stille doek stand tegen alles wat boven hangt.

In 1890 schreef Morisot in haar dagboek dat de kracht van vrouwen lag in gevoel, in intuïtie en in een blik die fijner was dan die van mannen. Daarna voegde ze eraan toe: ik zou willen blijven werken tot ik sterf. Ze had nog vijf jaar. Op twee maart 1895 stierf ze aan een longontsteking die ze opliep terwijl ze haar dochter Julie verzorgde. Julie was zestien.

Onafhankelijke gids · Chiaro

Nog negenhonderd en nog wat schilderijen te gaan.

De wandeling eindigt bij Morisot, maar de collectie loopt van de late dertiende eeuw tot de jaren 1980. Ga voor een Rembrandt, een Monet of een Hopper staan, maak een foto, en Chiaro noemt het schilderij, vertelt wat het allemaal heeft meegemaakt voor het in Madrid belandde, en blijft je gesproken vragen beantwoorden tot je er geen meer hebt.

Wie is de jonge ridder?Wie was Fillide Melandroni?Waarom staat de jongen achter het paar?

Voor je gaat

01

Zo kom je er

Paseo del Prado, 8, 28014 Madrid, vlak bij het Prado en aan dezelfde strook kunstmusea als het Reina Sofía. Tickets koop je online en aan de kassa van het museum.

Metrolijn 2 naar Banco de España is het dichtstbij. Treinen stoppen op Atocha en Recoletos. Op de buslijst van het museum staan 1, 2, 5, 9, 10, 14, 15, 20, 27, 34, 37, 41, 51, 52, 53, 74, 146, 150.

02

Tickets

  • Maandag is kort en gratis: 12.00 tot 16.00 uur, collectie inbegrepen, geen ticket nodig. Op elke andere dag kost de toegang € 14, € 10 voor 65-plussers, gepensioneerden en studenten, en gratis voor wie jonger is dan 18.
  • Openingstijden per seizoen: dinsdag tot en met vrijdag 10.00 tot 19.00 uur van september tot en met juni en tot 21.00 uur in juli en augustus, zondag 10.00 tot 19.00 uur, en de toegang stopt 30 minuten voor sluitingstijd. Voor zaterdag noemt het museum 10.00 tot 23.00 uur, maar de kassa sluit om 20.30 uur en de gratis sessie vanaf 21.00 uur geldt alleen voor tijdelijke tentoonstellingen op de begane grond en verdieping -1, dus voor geen van deze vijf schilderijen. Kom daarvoor dus ruim eerder.
  • Van 15 oktober 2026 tot en met 17 januari 2027 zijn 25 werken uit deze collectie uitgeleend aan het Mauritshuis in Den Haag, dus controleer het voordat je speciaal voor één schilderij komt.
  • Het museum noemt 14.00 tot 16.00 uur als doorgaans de rustigste tijd. Je ticket heeft geen tijdslot, tenzij je de tijdelijke tentoonstelling op de begane grond toevoegt, en je mag op dezelfde dag naar buiten en terugkomen.
Officiële tickets →
03

De officiële audiogids

Een officiële audiogids kost € 5,50 bovenop het ticket, online samen daarmee te koop of op de dag zelf aan de kassa en de audiogidsbalies. Hij werkt op je telefoon of op een toestel van het museum, met rondleidingen langs 15, 30 of 50 werken en een rondleiding van een uur langs “10 meesterwerken”. Deze pagina is smaller en kost niets: vijf schilderijen, elke tekst afgedrukt onder de speler.

Officiële website →

Vragen

Is er een gratis audiogids voor het Thyssen-Bornemisza?

Ja, op deze pagina. Vijf schilderijen met gesproken tekst zijn te beluisteren in je browser, zonder installatie en zonder kosten, en elke tekst staat eronder afgedrukt. Elk ander schilderij hier komt aan de beurt in de Chiaro-app, aan de hand van een foto.

Hoeveel kost de officiële audiogids van het Thyssen-Bornemisza?

€ 5,50 bovenop de ticketprijs, volgens de prijslijst van het museum. Je koopt hem online bij je ticket, of op de dag zelf aan de kassa of de audiogidsbalies, en hij werkt op je eigen smartphone of op een toestel van het museum.

Waar hangt Ghirlandaio’s Giovanna Tornabuoni in het Thyssen-Bornemisza?

In zaal 5 op verdieping 2, in de vaste collectie. Ga naar verdieping 2, waar de zaalnummering begint, en ze komt al vroeg in de reeks. Ze is de eerste stop van deze wandeling.

Op welke dag is het Thyssen-Bornemisza gesloten?

Er is geen vaste sluitingsdag in de week. Helemaal dicht is het alleen op 25 december, 1 mei en nieuwjaarsdag. Op maandag gelden kortere tijden, 12.00 tot 16.00 uur, en op 24 en 31 december is het open van 10.00 tot 15.00 uur.

Hoeveel tijd kost het Thyssen-Bornemisza?

Het museum schat een bezoek op ongeveer tweeënhalf uur, en raadt aan er zo’n 50 minuten bij op te tellen als je ook de tijdelijke tentoonstelling op de begane grond wilt zien. Deze vijf stops kosten, luisteren en lopen samen, ongeveer een halfuur als je rechtstreeks van de ene naar de andere gaat.

Is het Thyssen-Bornemisza gratis op maandag?

Ja, van 12.00 tot 16.00 uur, en dat zijn op maandag ook de enige openingstijden. De gesponsorde sessie omvat de collectie, dus alle vijf de stops hier, en je kunt zonder ticket naar binnen. Reken op een korter bezoek dan de gebruikelijke tweeënhalf uur die het museum noemt.

Meer audiogidsen

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Thyssen-Bornemisza.