Rijksmuseum · Amsterdam · Onafhankelijke gids
Audiogids voor het Rijksmuseum,
vijf stops, gratis.
Vijf opnames, gewoon in deze browser, zonder iets te installeren. Laat Chiaro je daarna vertellen over elk van de andere 8.000 voorwerpen die er te zien zijn, aan de hand van een foto die je ervoor maakt.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Rijksmuseum.
Winterlandschap met ijsvermaak
Rijksmuseum, Amsterdam
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over elk werk in het Rijksmuseum.
De vijf stops · 11 minuten audio
Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Vijf werken, één verdieping, één rondje. Je begint in zaal 2.6 bij tweehonderd mensen op het ijs, midden in de Kleine IJstijd, steekt over naar zaal 2.20 voor een poppenhuis dat evenveel kostte als een grachtenpand, gaat de Eregalerij in voor de zwaan van Asselijn en Het straatje van Vermeer, en eindigt in de Nachtwachtzaal, waar Rembrandt achter glas wordt gerestaureerd terwijl jij toekijkt. Het luisteren duurt zo’n elf minuten; hoe lang je loopt, hangt er helemaal van af hoe lang De Nachtwacht je vasthoudt, maar veertig minuten is een redelijke schatting zodra de drukte er is.
De catalogusgegevens, dateringen, afmetingen en zaalnamen op deze pagina komen uit de online collectie van het Rijksmuseum, elk gestaafd door een tweede bron; de verdiepingen volgen de plattegrond die het museum als download aanbiedt. Zalen veranderen. Spreekt een bordje aan de muur deze pagina tegen, dan heeft het museum gelijk; laat het ons weten, dan passen wij onze tekst aan.
Stop 1 van 5 · Zaal 2.6, verdieping 2
Winterlandschap met ijsvermaak
Hendrick Avercamp · ca. 1608 · Olieverf op paneel, 77,3 × 131,9 cm
Om op te letten
- De hoek linksonder, waar kraaien en een hond een doodgevroren paard opeten, even groot en in hetzelfde licht als de schaatsgezelschappen.
- De mensen die werken in plaats van spelen: figuren die vrachten over het ijs trekken en duwen, want de bevroren rivier is de weg geworden.
- De kerk met het torentje helemaal links, boven de daken, die toekijkt hoe de hele stad zich vermaakt.
- De grappen waar het museum je zelf naar laat zoeken: een man die uitglijdt, blote billen, stelletjes die arm in arm schaatsen.
Transcriptie (1:49)
Geef dit werk even de tijd voordat je beslist wat het is. Het paneel is ruim een meter dertig breed, en er staan bijna tweehonderd mensen op.
Hendrick Avercamp schilderde het rond 1608, in olieverf op hout, en hij legde het standpunt hoog, alsof je op een dak aan de rand van het dorp staat. Dat is de zet waardoor het hele schilderij werkt. Van hierboven is niets het hoofdonderwerp, en het beeld wordt een overzicht van alles wat een hele stad doet als het water bevriest.
Het museum is in zijn eigen beschrijving zorgvuldig over die mengeling. Honderden mensen zijn op het ijs, staat er, de meesten voor hun plezier, anderen om te werken, uit bittere noodzaak. Ze staan allebei voor je. Er zijn stelletjes die arm in arm schaatsen en kinderen die onderuitgaan, en er zijn mensen die vrachten over het ijs trekken en duwen, want een paar weken lang is de bevroren rivier de weg.
Ga nu naar de hoek linksonder. Kraaien en een hond eten van het kadaver van een paard dat is doodgevroren. Avercamp zette het in hetzelfde schilderij als de schaatsgezelschappen, in hetzelfde licht, even groot, en gaf er geen enkel commentaar op.
De schilder is de moeite waard om te leren kennen. Hendrick Avercamp werd in 1585 in Amsterdam geboren en stierf in 1634 in Kampen. Hij was stom en waarschijnlijk doof, en hij stond bekend als de Stomme van Kampen. Hij ging in Amsterdam in de leer bij de portretschilder Pieter Isaacsz, verhuisde in 1608 naar Kampen en werd de eerste Nederlandse schilder die zich in sneeuw specialiseerde. Hij liet zo’n honderd schilderijen na, en hij verkocht ook tekeningen, ingekleurd met waterverf, die verzamelaars in albums plakten.
Hij verzon het weer niet. Avercamp werd geboren in een van de koudste perioden van wat we nu de Kleine IJstijd noemen, en dit schilderij hoort bij de winter van 1607 op 1608, toen het water zo hard bevroor dat het een hele stad kon dragen.
Nog twee dingen. Op de eigen webpagina over dit paneel spoort het museum je aan te zoeken naar een man die uitglijdt, blote billen en schaatsende stelletjes, dus de grappen hebben officiële goedkeuring. En de winterstukken verkochten zo goed dat Avercamp ze ook in de zomer schilderde.
Stop 2 van 5 · Zaal 2.20, verdieping 2
Poppenhuis van Petronella Oortman
Anonieme maker, Amsterdam · ca. 1686 – ca. 1710 · Eikenhouten kast, gefineerd met schildpad en tin, 255 × 190 × 78 cm
Om op te letten
- De kamer linksonder, met wanden vol rijen blauw-wit vaatwerk. Het porselein werd in China besteld.
- Het bed met de rode gordijnen rechts in het midden. Een van de negen kamers is een kraamkamer, waar een kersverse moeder wekenlang bezoek ontving.
- De wand van de kamer links in het midden: een geschilderd landschap, met volle ernst uitgevoerd, in een kamer zo groot als een schoenendoos.
- De kast zelf: eikenhout gefineerd met schildpad en tin, op acht gesneden krulpoten, met glazen deuren die opengaan als ramen.
Transcriptie (2:12)
Het lijkt op een pronkkast op gekrulde poten, en dat is het ook precies: eikenhout, gefineerd met schildpad en tin, met glazen deuren die opengaan als ramen. Daarachter liggen negen kamers, drie bij drie, ingericht tot en met de laatste lepel.
Dit was nooit speelgoed. In het Amsterdam van de zeventiende eeuw was zo’n poppenhuis het project van een volwassen vrouw, bedoeld om rijkdom en smaak te tonen. Petronella Oortman werd in 1656 in Amsterdam geboren, was al een rijke weduwe toen ze in 1686 trouwde met de zijdehandelaar Johannes Brandt, en ze bleef vierentwintig jaar lang aan deze kast toevoegen, tot rond 1710. Ze stierf in 1716.
Dan het getal dat verandert waar je naar kijkt. Het museum zegt het zelf: het poppenhuis kostte evenveel als een echt grachtenhuis. Het werd geschat op twintig- tot dertigduizend gulden, de prijs van een huis aan een van de Amsterdamse grachten. Toen de Duitse reiziger Zacharias von Uffenbach het in 1718 kwam bekijken, noemde hij het het kostbaarste poppenhuis van Europa.
Het was zo duur omdat Petronella tientallen specialisten inschakelde, elk in zijn eigen ambacht op ware grootte: houtsnijders, mandenmakers, zilversmeden, glasblazers. Het porselein werd in China besteld. Er was stromend water in de keuken en een werkende fontein, en in de bibliotheek staan drieëntachtig in leer gebonden boeken.
Kijk naar de kamer linksonder, met wanden vol rijen blauw-wit vaatwerk. Kijk naar het bed met de rode gordijnen rechts in het midden: een van de negen kamers is een kraamkamer, en die verdiende haar plaats omdat een vrouw in de zeventiende eeuw na een bevalling wel zes weken in bed kon liggen, terwijl ze bezoek ontving. Kijk dan naar de wand van de kamer links in het midden. Dat is een volledig landschap, rechtstreeks op de muur geschilderd, in een kamer zo groot als een schoenendoos. Willem Frederiksz van Royen beschilderde de speelkamer, Johannes Voorhout de tapijtkamer, en de schilderijtjes in de kinderkamer zijn echte schilderijen van Cornelis Dusart.
Wat ontbreekt, zijn de mensen. Er was een familie van wassen poppen, en hun kleren raken sinds de jaren 1950 een voor een zoek. Er is nog één pop over: een baby met een wassen gezichtje en handjes, in een doopjurk van roze en blauwe zijde.
We weten wat er verdwenen is, omdat Jacob Appel in 1710 een portret van deze kast schilderde. Zijn schilderij laat ook de gele gordijnen zien die er vroeger voor hingen, zodat het geheel er met dichte gordijnen uitzag als een bedstee. De Nederlandse staat kocht het poppenhuis in 1821, en het Rijksmuseum nam het in 1875 over.
Stop 3 van 5 · Eregalerij, verdieping 2
De bedreigde zwaan
Jan Asselijn · ca. 1650 · Olieverf op doek, 144 × 171 cm
Om op te letten
- De hond linksonder, klein en half in het water. Het hele schilderij draait om hem, en de meeste mensen vinden hem nooit.
- De woorden “de viand van de staat”, oude spelling van “de vijand van de staat”, in bleke letters links, boven de kop van de hond.
- De woorden “de raad-pensionaris”, laag tussen de poten van de zwaan.
- Het ei aan de rechterrand met “Holland” erop: het woord dat de zin van de andere twee afmaakt.
Transcriptie (1:58)
Een zwaan op ware grootte, vleugels omhoog, snavel open, die naar buiten komt uit een doek van 171 centimeter breed. Het is het luidruchtigste werk van de Eregalerij. Jan Asselijn schilderde het rond 1650 en signeerde het met een klein monogram rechtsonder.
Op het eerste gezicht gebeurt er niets ingewikkelds. Een knobbelzwaan verdedigt zijn nest tegen een hond. Die hond is wat de meeste mensen missen: helemaal linksonder, half in het water, klein, bijna het schilderij uit zwemmend.
Zoek nu naar de letters, want iemand heeft van deze vogel een politieke affiche gemaakt. Laag tussen de poten van de zwaan staan in bleke letters de woorden “de raad-pensionaris”. Links, boven de kop van de hond: “de viand van de staat”, in de oude spelling van vijand. En op het ei aan de rechterrand één woord: “Holland”.
Lees die drie en het schilderij wordt een spotprent. Johan de Witt was van 1653 tot 1672 raadpensionaris van Holland, en daarmee in de praktijk het hoofd van de Republiek. Hier is hij de zwaan, die het land tegen zijn vijanden verdedigt, en in 1800 lag die lezing al vast: de veilingcatalogus van dat jaar beschreef het schilderij al als een allegorie op raadpensionaris De Witt.
Alleen kan Asselijn daar niets van bedoeld hebben. Hij stierf in 1652, twintig jaar vóór de gebeurtenis die van De Witt een martelaar maakte. In 1672, het Rampjaar, toen Engeland en Frankrijk tegelijk oorlog voerden tegen de Republiek, vermoordde een menigte De Witt en zijn broer Cornelis bij de Gevangenpoort in Den Haag en hing hun lichamen naakt en ondersteboven op aan de openbare galg. Dit museum bezit een klein schilderij van dat tafereel, toegeschreven aan Jan de Baen. Het hangt in zaal 2.18.
De letters op deze zwaan kwamen er nog later op. Volgens de huidige opvatting zijn ze in de jaren 1750 aangebracht, tijdens een pamflettenoorlog over de reputatie van De Witt, tachtig jaar na zijn dood. Iemand wilde de discussie beslechten en schreef daarvoor op een schilderij.
Nog één ding, en het is de reden dat dit doek überhaupt in dit gebouw hangt. Het museum noteert de aankoop op 11 juni 1800. De kunsthandelaar Cornelis Sebille Roos kocht het voor honderd gulden voor de Nationale Konst-Gallery in Den Haag, en het is de eerste gedocumenteerde aanwinst van die collectie. De Vermeers, de Rembrandt aan het eind van deze galerij, het miljoen voorwerpen in de depots: het kwam allemaal na een boze zwaan.
Stop 4 van 5 · Eregalerij, verdieping 2
Het straatje
Johannes Vermeer · ca. 1658 · Olieverf op doek, 54,3 × 44 cm
Om op te letten
- De vrouw in de open deur rechts, gebogen over haar naaiwerk, en een tweede vrouw verderop in het gangetje achter het groene poortje, gebogen over een wastobbe.
- De twee kinderen die op de stoep voor de bank gehurkt zitten, met hun rug naar je toe, verdiept in een spel dat je niet kunt zien.
- De signatuur, I V MEER, linksonder, onder het raam van het huis helemaal links.
- De muur: rode oker en meekraplak voor de baksteen, witkalk over de scheuren, azuriet en loodtingeel voor de groene luiken.
Transcriptie (1:48)
Een bakstenen muur, twee deuren, een strook grijze lucht, en er gebeurt niets. Vierenvijftig bij vierenveertig centimeter. Vermeer schilderde de buitenwereld van Delft, in plaats van een kamer, voor zover we weten maar drie keer, en een van die schilderijen is verloren gegaan. Dit is een van de twee die bewaard zijn.
Begin bij de mensen, want het zijn er vier en niemand poseert. In de open deur rechts buigt een vrouw zich over haar naaiwerk. Door het groene poortje in het midden, verderop in het gangetje, staat een tweede vrouw over een wastobbe gebogen. Op de stoep voor de bank zitten twee kinderen op hun hurken, met hun rug naar je toe, verdiept in een spel dat je niet kunt zien.
Driehonderd jaar lang wist niemand waar dit was, en hoe het gevonden werd, is mooier dan het antwoord. Delft liet huiseigenaren betalen voor het stuk kade voor hun pand, en het register van 1667 vermeldt de precieze breedte van elk huis aan elke gracht. In 2015 mat de kunsthistoricus Frans Grijzenhout de gevels op het schilderij op, werkte het register door en kwam uit bij de Vlamingstraat, op wat nu de nummers 40 en 42 zijn.
Toen vond hij nog iets. Het huis rechts was van Vermeers tante, Ariaentgen Claes van der Minne, die er pens verkocht. Het steegje ernaast heette in de buurt de Penspoort. Vermeers moeder en zus woonden aan dezelfde gracht, schuin aan de overkant. Dit is dus geen schilderachtig hoekje waar hij naar op zoek ging. Het is het uitzicht vanaf de stoep van een familielid, aan een gracht waar de halve familie woonde.
Ga dicht bij de linkeronderhoek staan, onder het raam van het huis helemaal links, en je vindt de signatuur: I V MEER.
De muur alleen is de tijd al waard. De baksteen is opgebouwd uit rode oker en meekraplak, de witkalk is over de scheuren heen gezet, de groene luiken zijn azuriet gemengd met loodtingeel, en de grijze lucht boven de daken is loodwit met natuurlijk ultramarijn, dat is gemalen lapis lazuli, hier besteed aan een bewolkte middag boven een gewone straat.
Het Rijksmuseum heeft dit schilderij niet gekocht. Het kwam in juli 1921 binnen als schenking van H. W. A. Deterding, uit Londen.
Stop 5 van 5 · Nachtwachtzaal, verdieping 2
De Nachtwacht
Rembrandt van Rijn · 1642 · Olieverf op doek, 379,5 × 453,5 cm
Om op te letten
- De glazen kamer van Operatie Nachtwacht, en de restauratoren erin die vernis van het oppervlak halen terwijl jij erbij staat.
- Het meisje in het goud links van de kapitein, met een dode kip aan haar riem, de klauwen omlaag. De klauwen zijn het embleem van de kloveniers.
- Het schild dat rond 1715 op de achtergrond werd geschilderd, met de namen van de mannen die voor het schilderij betaalden.
- De hond rechtsonder achter de trommelaar, die bij onderzoek tijdens de restauratie werd herleid tot een illustratie van Adriaen van de Venne.
Transcriptie (3:07)
Het eerste wat je voor je ziet, is niet het schilderij. Het is een glazen kamer, met mensen die erin aan het werk zijn. Dit is Operatie Nachtwacht, het grootste onderzoeks- en restauratieproject dat ooit aan één Rembrandt is gewijd. Na vijf jaar onderzoek is de restauratie zelf begonnen, en restauratoren halen met microscopische precisie de oude vernis van het oppervlak, in het openbaar, terwijl jij toekijkt.
Nu het schilderij. 379,5 centimeter hoog, 453,5 centimeter breed, vierendertig figuren. Rembrandt maakte het in 1642 af voor de grote zaal van de Kloveniersdoelen, het hoofdkwartier van de kloveniers, een van de compagnieën van de Amsterdamse schutterij, die de militie en de politie van de stad was. Groepsportretten van zulke compagnieën waren normaal rijen mannen die naar je kijken. Rembrandt was de eerste die er een schilderde waarin iedereen iets doet. De kapitein in het zwart met de rode sjerp is Frans Banninck Cocq. De luitenant in het geel met de witte sjerp is Willem van Ruytenburch. De kapitein geeft hem opdracht de compagnie te laten uitmarcheren, en de hele menigte valt rond dat ene bevel in formatie.
Achttien van de mannen betaalden, zo’n honderd gulden per persoon, zestienhonderd in totaal, en hun namen werden rond 1715 op een schild op de achtergrond geschilderd. De trommelaar helemaal rechts betaalde niet. Hij was voor die dag ingehuurd, en Rembrandt zette hem er gratis bij.
Twee dingen die iedereen over dit schilderij weet, kloppen niet. Het is geen nachtscène. Het schilderij zat het grootste deel van zijn bestaan onder een steeds donkerder vernislaag, en daar komt de naam vandaan; die vernis werd in de jaren 1940 verwijderd. En het is niet het hele schilderij. In 1715 werd het naar het stadhuis op de Dam gebracht en aan alle vier de kanten ingekort, zodat het paste op de wand die het kreeg, tussen twee deuren. Twee figuren links verdwenen, samen met de bovenkant van de boog, de balustrade en de rand van een traptrede, en de afgesneden stroken zijn verloren. In 2021 reconstrueerde het museum de ontbrekende stroken met behulp van een kleine zeventiende-eeuwse kopie door Gerrit Lundens en een neuraal netwerk dat getraind was op Rembrandts eigen penseelvoering, en liet het het complete schilderij drie maanden lang zien.
Het is drie keer aangevallen. In 1911 ging een werkloze schoenmaker het te lijf met een mes, en de harde vernis hield hem tegen. In 1975 sneed een werkloze leraar, Wilhelmus de Rijk, met een broodmes zigzaggende sneden in het doek, sommige dertig centimeter lang. In 1990 spoot een man er zuur op, en weer ving de vernis de schade op. In de Tweede Wereldoorlog werd het om een cilinder gerold en verstopt, vanaf 1939 eerst in bunkers bij de kust en vanaf 1942 in een grot in de Sint-Pietersberg bij Maastricht.
Twee dingen om te zoeken voor je weggaat. Links van de kapitein, in het goud, staat een meisje met een dode kip aan haar riem. De klauwen zijn het embleem van de clauweniers, zoals de kloveniers ook heetten, en dezelfde vorm had de drinkhoorn van de compagnie; het museum noemt haar de mascotte. En rechtsonder, achter de trommelaar, staat een hond. Onderzoek tijdens de restauratie herleidde hem tot een illustratie van Adriaen van de Venne, wat betekent dat Rembrandt hem uit een boek overnam.
Nog één feit, dat de meeste mensen in deze zaal verrast. Het Rijksmuseum is niet de eigenaar van De Nachtwacht. Op het bordje staat: bruikleen van de gemeente Amsterdam. De stad leent het schilderij sinds 1808 uit aan het museum, en op papier is het nog altijd van Amsterdam, en hangt het hier op afspraak.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Ook de andere 8.000 voorwerpen hebben een gids.
Deze pagina stopt bij vijf. De app niet. Richt je telefoon op een Delftse kan, een scheepsmodel, een zilveren doosje of een schilderij met een bordje van twee regels, en Chiaro vertelt wat het voorwerp is en waarom het museum het heeft bewaard, en gaat door zolang jij vragen hebt.
Voor je gaat
Zo kom je er
Museumstraat 1, 1071 XX Amsterdam, in het Museumkwartier. Via de ingang kom je in het Atrium, met de informatiebalie en de gratis garderobe; alle vijf de stops liggen boven, op verdieping 2.
Metrolijn 52 rijdt van Amsterdam Zuid of Centraal Station naar Vijzelgracht, op minder dan tien minuten lopen. Vanaf Amsterdam Zuid, Centraal Station en Amsterdam Amstel stoppen verschillende tramlijnen vlak bij het museum. Vanaf de P+R bij de ArenA neem je de metro naar Weesperplein en daarna tram 7 naar Spiegelgracht.
Tickets
- Boek een starttijd. Elke bezoeker heeft er een nodig, ook met een Museumkaart; alleen Vrienden van het museum en houders van een ICOM- of ICOMOS-pas kunnen zonder reservering naar binnen. Het museum raadt aan online te kopen, zodat je zeker bent van het tijdstip dat je wilt; bij de ingang wordt ook een beperkt aantal tickets verkocht, zolang de voorraad strekt.
- Er is geen sluitingsdag. Het Rijksmuseum is elke dag van het jaar open, van 9.00 tot 17.00 uur, ook op feestdagen.
- Het eigen advies van het museum tegen de drukte: kom vóór 11.00 uur of na half vier, en dinsdag en woensdag zijn de rustige dagen.
- Volwassenen betalen € 25 en iedereen van 18 jaar of jonger mag gratis naar binnen. In het hele gebouw betaal je alleen met een kaart, dus neem je pinpas of creditcard mee.
De officiële audiogids
De eigen gids van het museum is de gratis Rijksmuseum-app: daarin staan de audiotours van het Rijksmuseum in elf talen, van Nederlands en Engels tot Oekraïens en Mandarijn, plus een interactieve plattegrond. Gebruik je liever niet je eigen telefoon, dan kun je dezelfde tours huren bij de multimediabalie. Deze pagina is ook gratis, behandelt vijf werken en zet onder elke opname de volledige tekst.
Officiële website →Vragen
Is er een gratis audiogids voor het Rijksmuseum?
Deze pagina is er een. Je krijgt vijf werken met elk een opname, die allemaal in je browser afspelen zonder dat je iets downloadt, plus bij elk werk de zaal en de volledige tekst. Voor de rest van het gebouw is de eigen app van het Rijksmuseum ook gratis, en de Chiaro-app vertelt over elk voorwerp dat je fotografeert.
Hoeveel kost de officiële audiogids van het Rijksmuseum?
De app is gratis. Het Rijksmuseum biedt zijn audiotours aan in een eigen app, in elf talen waaronder Nederlands en Engels, samen met een interactieve plattegrond, en je kunt hem al voor je bezoek downloaden. Dezelfde tours zijn tegen betaling ook te huur op een apparaat bij de multimediabalie van het museum. Een aparte audiotour bij een tijdelijke tentoonstelling kun je bij het boeken toevoegen voor € 6,50 per persoon.
Waar hangt De Nachtwacht in het Rijksmuseum?
In de Nachtwachtzaal op verdieping 2, recht aan het eind van de Eregalerij, die is gebouwd om erop uit te komen. Het schilderij staat op dit moment in de glazen kamer van Operatie Nachtwacht, waar restauratoren voor de ogen van bezoekers de oude vernis verwijderen.
Op welke dag is het Rijksmuseum gesloten?
Op geen enkele dag. Het museum is elke dag van het jaar open, ook op feestdagen, van 9.00 tot 17.00 uur. De winkel, het café en de tuinen blijven open tot 18.00 uur.
Wat kost een kaartje voor het Rijksmuseum?
€ 25 voor volwassenen en gratis voor iedereen van 18 jaar of jonger. Met een Museumkaart, I amsterdam City Card, ICOM-pas of lidmaatschap van de Vereniging Rembrandt ga je gratis naar binnen; met een CJP- of EYCA-pas betaal je de helft. Iedereen moet een starttijd boeken en het museum raadt aan online te kopen; bij de ingang wordt ook een beperkt aantal tickets verkocht, zolang de voorraad strekt. Je betaalt met een kaart, niet contant.
Kan ik Het melkmeisje zien in het Rijksmuseum?
Het melkmeisje van Vermeer hangt normaal in de Eregalerij, maar de online collectie van het Rijksmuseum vermeldt er geen zaal bij, en ook niet bij De Staalmeesters en Het Joodse bruidje. Vraag het bij aankomst aan de informatiebalie, in plaats van eerst het hele gebouw door te lopen. Het straatje, stop vier op deze pagina, staat vermeld in de Eregalerij.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Rijksmuseum.