Direct naar de inhoud

Petit Palais · Parijs · Onafhankelijke gids

Audiogids voor het Petit Palais,
vijf stops, gratis.

Vijf werken uit het paleis dat voor de Wereldtentoonstelling van 1900 werd gebouwd, direct af te spelen op deze pagina. Al het andere in het museum voor schone kunsten van de stad Parijs, van antieke bronzen tot een art-nouveau-eetkamer, legt Chiaro je uit aan de hand van een foto.

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Petit Palais.

9:41

De slaap (Le Sommeil)

Petit Palais, Parijs

0:00 2:14
Stop 1 van 5

De vijf stops · 10 minuten audio

Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.

Charles Girault bouwde dit paleis voor de Wereldtentoonstelling van 1900, en deze audiogids voor het Petit Palais gebruikt allebei de verdiepingen. De wandeling begint in zaal 05 met twee doeken van Courbet, De slaap en Jonge vrouwen aan de oever van de Seine, gaat verder naar Doré’s enorme Tranendal in zaal 06, keert terug naar de hal voor Gloria Victis van Mercié en eindigt een verdieping lager, in zaal 29, bij Ingres’ piepkleine Dood van Leonardo. Eén ding over de namen van de verdiepingen: het museum noemt de verdieping waar je binnenkomt de Rez-de-Jardin en de verdieping daaronder de Rez-de-Chaussée, terwijl de gedrukte plattegrond ze het bovenste en het onderste niveau noemt. Alle vijf de stops beluisteren duurt ongeveer tien minuten, en de hele wandeling, de trap inbegrepen, past ruim in drie kwartier.

De data, afmetingen en zalen komen uit Paris Musées Collections, de database waarin de musea van de stad Parijs elk werk vastleggen, samen met de zaal waar het hangt. De verhalen achter de werken steunen op de eigen toelichtingen van het museum en op gepubliceerde naslagwerken. Het Petit Palais leent schilderijen uit en richt zalen opnieuw in rond zijn tentoonstellingen: zegt het bordje naast een werk iets anders dan wij, ga dan uit van het bordje en laat ons weten wat er veranderd is.

Stop 1 van 5 · Rez-de-Jardin (bovenste niveau), zaal 05

De slaap (Le Sommeil)

Gustave Courbet · 1866 · Olieverf op doek, 135 × 200 cm

Om op te letten

  • De kam, het gebroken halssnoer en de losse parels die in de lakens zijn verdwaald. Ze zijn de enige aanwijzing voor wat er vóór de slaap gebeurde.
  • De twee bossen haar, rood en donker, tegen elkaar aan. Courbet bouwde het hele schilderij op dat contrast van haar en huid.
  • De signatuur en het jaartal rechtsonder, G. Courbet 66, en de karaffen en het kopje op het tafeltje linksonder.
Transcriptie (2:14)

Twee vrouwen slapen op een onopgemaakt bed, zo dicht om elkaar heen gestrengeld dat je even nodig hebt om uit te maken welke arm bij wie hoort. Het doek is twee meter breed en de lichamen zijn op ware grootte geschilderd, en dat is een van de redenen waarom een zaal vol mensen hier meestal stil wordt.

Gustave Courbet schilderde dit in 1866, en het was nooit voor het publiek bedoeld. Het was een particuliere opdracht van Khalil-Bey, een Ottomaanse diplomaat die sinds 1860 in Parijs woonde en de kunst van zijn eigen tijd met echte honger kocht: Delacroix, Chassériau, Théodore Rousseau. In 1865 had hij Het Turkse bad van Ingres gekocht, dat nu in het Louvre hangt. Omdat dit schilderij rechtstreeks van het atelier naar zijn verzameling ging, hoefde het nooit langs de jury en de censoren van de Salon. Dezelfde opdrachtgever bestelde bij Courbet nog één doek, nog intiemer: De oorsprong van de wereld, nu in het Musée d’Orsay.

Kijk hoe het contrast is opgebouwd. De ene vrouw is roodharig met een bleke huid, de andere brunette met een donkerder teint, en de hele compositie is het spel tussen die twee, haar tegen haar, huid tegen huid. De database van het museum noemt als een van de modellen Joanna Hiffernan, bekend als Jo de Ierse. Ze was toen de geliefde van de schilder James McNeill Whistler. Die relatie liep kort daarna stuk, en daarmee verzuurde ook Whistlers mening over Courbet.

Kijk nu omlaag, in de lakens. Een haarkam, een gebroken halssnoer, losse parels verspreid over het linnen. Op het tafeltje op de voorgrond staan karaffen en een kopje, en achterin, tegen het donkere gordijn, een porseleinen vaas met bloemen. Rechtsonder de signatuur en het jaartal: G. Courbet 66.

Het schilderij heeft verschillende namen gehad. Voordat het definitief Le Sommeil werd, De slaap, heette het Les Dormeuses, De slaapsters, en minder netjes Paresse et luxure, Luiheid en wellust. Toen een kunsthandelaar het in 1872 liet zien, leverde dat een politierapport op. De eigen toelichting van het museum zet het naast Olympia van Manet, het schandaal van de Salon van 1865, een doek van bijna precies hetzelfde formaat. En Courbet zocht niet alleen de strijd met zijn eigen eeuw. Hij had zich geschoold door de oude meesters te kopiëren, en hier daagt hij de twee grote schilders van het vrouwelijk naakt uit, Titiaan en Rembrandt, op hun eigen terrein.

Het Petit Palais kocht het in 1953. In het voorjaar van 2026 bracht het vier maanden door in Wenen, in bruikleen voor een Courbet-tentoonstelling in het Leopold Museum die op eenentwintig juni 2026 sloot. Nu hangt het weer aan deze wand, in een zaal die het museum aan Courbet heeft gewijd, met vlakbij zijn zelfportret met zwarte hond en zijn portret van Proudhon en diens kinderen.

Stop 2 van 5 · Rez-de-Jardin (bovenste niveau), zaal 05

Jonge vrouwen aan de oever van de Seine (zomer)

Gustave Courbet · 1857 · Olieverf op doek, 174 × 206 cm

Om op te letten

  • De vrouw vooraan, plat op haar buik in een witte jurk met motief, haar ogen halfgesloten. Niets aan die houding is voor de toeschouwer geposeerd.
  • De boot die links tegen de oever ligt aangemeerd, en linksboven, tussen de bomen door, een glimp van de overkant van de Seine.
  • De signatuur linksonder, G. Courbet, op een schilderij dat buiten geschilderd lijkt en in werkelijkheid in het atelier werd voltooid.
Transcriptie (1:52)

Blijf in dezelfde zaal en draai je om naar het andere grote doek van Courbet, negen jaar eerder geschilderd. Twee jonge vrouwen zijn op een hete dag naar de rivier gelopen en zijn daar gewoon blijven hangen. De voorste heeft het helemaal opgegeven. Ze ligt op haar buik in een witte jurk met motief, haar hoofd op een doek, haar ogen halfgesloten. De vrouw achter haar, met een hoed, steunt haar hoofd op haar hand, houdt een bos bloemen vast en kijkt weg, naar het water.

De volledige titel is Jonge vrouwen aan de oever van de Seine, zomer, en het werk hing op de Salon van 1857, die op vijftien juni openging. Het probleem was de combinatie van onderwerp en formaat. Dit is een tafereel uit het gewone leven van bijna twee bij twee meter, ongewoon groot voor zo’n soort schilderij, en daarmee brak het de regels van die tijd. De critici maakten er een schandaal van. De database van het museum noemt een detail waaruit blijkt hoe ver dat ging: Champfleury, de grote voorvechter van het realisme en een van Courbets eigen verdedigers, hekelde de verontrustende verleiding van deze Parisiennes, overgeleverd aan de loomheid van de zomer. Het zijn stadsvrouwen, geen boerenmeisjes, en sommige kijkers hielden ze voor prostituees.

En dan de verrassing. Het lijkt het meest buitenluchtige schilderij van het hele gebouw, maar het is niet buiten geschilderd. Courbet begon eraan in 1856 in Ornans, zijn geboorteplaats, en maakte het in het atelier af, uit de verbeelding. Kijk toch even linksboven, waar de overkant van de Seine tussen de bomen door schemert, en naar de boot die tegen de oever ligt vastgemaakt. Door het onderwerp en door het licht, in brede streken neergezet, wijst het vooruit naar de rivieroevers die de impressionisten een generatie later zouden schilderen, en het kwam zes jaar vóór Le déjeuner sur l’herbe van Manet, dat nu in het Musée d’Orsay hangt.

De weg naar deze zaal liep via vrienden en familie. Courbets vriend en beschermheer Étienne Baudry kocht het, van hem ging het over naar de zus van de schilder, Juliette, en het museum registreert haar schenking op vier augustus 1906. Een kleinere versie, zesennegentig en een halve centimeter bij honderddertig, misschien van Courbet en misschien van een navolger, hangt in de National Gallery in Londen. De signatuur op dit exemplaar staat linksonder: G. Courbet.

Stop 3 van 5 · Rez-de-Jardin (bovenste niveau), zaal 06

Het tranendal

Gustave Doré · 1883 · Olieverf op doek, 413,5 × 627 cm

Om op te letten

  • Christus, klein en ver weg linksboven, met het kruis in een kring van licht. Een religieus schilderij dat zijn hoofdfiguur naar de achtergrond duwt, kom je zelden tegen.
  • De menigte op de voorgrond: koningen en bedelaars, kinderen en ouden van dagen, in kleding die aan het Midden-Oosten doet denken.
  • Ga helemaal aan de andere kant van de zaal staan om het hele doek te zien. Het is meer dan vier meter hoog en zes meter breed.
Transcriptie (1:55)

In zaal 06 hoort één wand bij één enkel doek, meer dan vier meter hoog en zes meter breed. Je oog gaat eerst naar het licht, ver achterin linksboven: een kleine, bleke figuur die een kruis draagt, in een kring van helderheid. Dan komt het naar voren, omlaag de menigte in, en daar blijft het, want de menigte is het schilderij.

Gustave Doré schilderde Het tranendal in 1883. Hij begon eraan rond de tijd dat zijn moeder stierf en voltooide het heel kort voor zijn eigen dood. Het onderwerp is een vers uit het evangelie van Mattheüs: “Komt herwaarts tot Mij, allen die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven.” Kijk wie er gehoor aan heeft gegeven. Koningen en bedelaars, kinderen en ouden van dagen, mannen en vrouwen, allemaal in kleding die aan het Midden-Oosten doet denken. Christus is piepklein en ver weg, en dat is ongewoon voor een religieus schilderij. Doré gaf de voorgrond aan de mensen die lijden.

Hij had naam gemaakt met een geïllustreerde bijbel, die zo goed verkocht dat hij in 1867 de opdracht kreeg om een twintigtal enorme bijbelse doeken te schilderen. Dit is het sluitstuk van die reeks. De serie ging naar Londen, naar een Doré Gallery die van 1869 tot 1892 bestond en zo’n tweeënhalf miljoen bezoekers trok. De Franse critici hadden hem afgebrand, zegt het museum, omdat ze noch zijn visionaire realisme begrepen, noch zijn talent om een tafereel te regisseren. Hij werd in hetzelfde jaar geboren als Manet en stierf ook in hetzelfde jaar, en zijn publiek vond hij in het buitenland.

Dan neemt het verhaal een vreemde wending. In 1892 werden de meeste doeken naar de Verenigde Staten verscheept voor een rondreizende tentoonstelling die tot 1898 duurde. Daarna raakten ze in de vergetelheid. In 1947 doken ze op in een pakhuis in Manhattan, werden ze geveild en raakten ze verspreid. Het Petit Palais kocht dit exemplaar in oktober 1984. Het werd in 2005 gerestaureerd en opnieuw opgespannen, en sinds 2006 is het weer te zien: zes meter rouwende mensen, verlicht door één kleine figuur achterin.

Stop 4 van 5 · Rez-de-Jardin (bovenste niveau), hal

Gloria Victis

Antonin Mercié · 1875 · Brons, 311 cm hoog, gegoten door Thiébaut et fils

Om op te letten

  • Het enige steunpunt. De gevleugelde Glorie staat op de punt van één voet, met zo’n achthonderd kilo brons erboven.
  • Het verbonden voorhoofd van de soldaat en de gebroken sabel nog in zijn vuist: een nederlaag, geen overwinning.
  • De sokkel: GLORIA VICTIS en A. MERCIE, en het stempel van de gieterij, Fdu par THIEBAUT & FILS.
Transcriptie (1:41)

Loop terug de hal in en kijk omhoog. Het brons is meer dan drie meter hoog en weegt zo’n achthonderd kilo, en dat alles balanceert op bijna niets. Een gevleugelde Glorie in harnas stijgt op met een jonge soldaat in haar armen, en haar volle gewicht rust op de punt van één voet.

Antonin Mercié maakte het model in 1872, een jaar nadat Frankrijk zijn oorlog tegen Pruisen had verloren. De soldaat is naakt en stervende. Om zijn voorhoofd zit een verband en zijn vuist omklemt nog een gebroken sabel. De Glorie draagt hem omhoog, naar roem en onsterfelijkheid, en de titel is een bewuste provocatie. Gloria victis betekent eer aan de overwonnenen. Het keert de oude kreet vae victis om, wee de overwonnenen, die de Gallische aanvoerder Brennus in 390 voor Christus naar de verslagen Romeinen zou hebben geroepen. Mercié bedoelde het voor de gesneuvelde Franse soldaten, en vooral voor zijn vriend, de schilder Henri Regnault, die in 1871 was gevallen.

Hij was nog een jonge pensionair van de Franse Academie in Rome, en het gipsmodel was het laatste werk dat hij van daaruit naar Parijs stuurde. Het werd tentoongesteld op de Salon van 1874, en de stad Parijs kocht het meteen om er dit brons van te laten gieten. Zo kwam het in het eigen museum voor schone kunsten van de stad terecht. Loop om naar de sokkel. Het opschrift luidt GLORIA VICTIS en A. MERCIE, en daar staat ook het stempel van de gieterij die het goot, Thiébaut en zonen.

Frankrijk sloot het in zijn hart. De firma Barbedienne verkocht later verkleinde versies in grote aantallen, en andere afgietsels staan in Bordeaux en in Kopenhagen. Niet iedereen was ontroerd. De beeldhouwer Jean Baffier walgde ervan dat iemand een nederlaag op een voetstuk zette, en schreef dat Frankrijk was gedorst als koren in de schuur en daarna glorie had geroepen voor de verliezers. Wie eronder staat, ziet beide standpunten tegelijk. De sabel is geknapt, de soldaat hangt slap, en het enige in de hele groep dat nog stijgt, is de engel.

Stop 5 van 5 · Rez-de-Chaussée (onderste niveau), zaal 29

Frans I ontvangt de laatste ademtocht van Leonardo da Vinci

Jean-Auguste-Dominique Ingres · 1818 · Olieverf op doek, 40 × 50,5 cm

Om op te letten

  • Het formaat. Veertig bij vijftig en een halve centimeter: een volwaardig historiestuk zo groot als een opengeslagen boek, dus ga er dicht bij staan.
  • De stoel naast het bed, scheef weggestoten. De koning is er net uit opgesprongen.
  • Het kleine medaillon op Leonardo’s borst, de Orde van Sint-Michiel, en de signatuur linksonder, Ingres Pint. 1818.
Transcriptie (1:53)

De laatste stop is een verdieping lager, in zaal 29, en hij brengt een andere schaal mee. Na de zes meter van Doré is dit veertig bij vijftig en een halve centimeter, een historiestuk ongeveer zo groot als een opengeslagen boek. Ga er dichtbij staan.

Een koning buigt zich over een bed en wiegt het hoofd van een stervende oude man. De oude man is Leonardo da Vinci. De koning is Frans de Eerste van Frankrijk, die Leonardo aan zijn hof had uitgenodigd, en de plek is Amboise, in 1519. Ingres haalde de scène uit de Levens van de kunstenaars van Giorgio Vasari, waarin staat dat de koning zijn hoofd vasthield om hem zijn gunst te tonen en zijn pijn te verzachten. Het is een prachtige zin en waarschijnlijk niet waar. De eigen catalogus van het museum noemt het voorval hoogstwaarschijnlijk verzonnen.

Kijk hoe Ingres het in elkaar zette. Hij leende gezichten uit beroemde schilderijen in het Louvre, en het profiel van de koning komt van het portret dat Titiaan in 1539 van Frans schilderde. De stervende Leonardo daarentegen is Ingres’ eigen vinding. Zoek nu de stoel naast het bed, scheef weggestoten: de koning is er net uit opgesprongen. En op Leonardo’s borst een klein medaillon, de Orde van Sint-Michiel van de koning.

Ingres schilderde dit in 1818 in Rome, voor de graaf de Blacas, de ambassadeur van koning Lodewijk de Achttiende. Zijn jaren als pensionair van de Franse Academie waren voorbij, maar hij bleef tot 1824 in Italië. Het moment is veelzeggend. Frankrijk had net zijn koningen teruggekregen, en een schilderij waarop een Franse vorst de grootste kunstenaar van de renaissance teder eert, droeg een boodschap uit over troon, altaar en koninklijke vrijgevigheid jegens de kunsten. Ingres maakte hetzelfde punt in een ander schilderij, Hendrik de Vierde die met zijn kinderen speelt terwijl de Spaanse ambassadeur wordt binnengeleid, dat het museum als verwant werk vermeldt en dat in dezelfde zaal hangt.

Het Petit Palais kocht dit doek in 1968. Ingres kwam ruim dertig jaar later op het onderwerp terug, en die tweede versie, van rond 1851, is van het Smith College Museum of Art. Deze signeerde en dateerde hij linksonder: Ingres Pint. 1818.

Onafhankelijke gids · Chiaro

Richt Chiaro op alles in het Petit Palais.

Onze rondleiding stopt bij Ingres, maar het paleis gaat nog twee volle verdiepingen door. Fotografeer de Ugolino van Carpeaux in zijn rotonde, het zelfportret van Rembrandt een verdieping lager of het gewelf dat Cormon boven de Galerie Nord beschilderde, en de app zegt je wat je ziet, vertelt hoe het hier terechtkwam en beantwoordt je volgende vraag hardop, op de plek waar je staat.

Wie bestelde De slaap?Waarom eer aan de verliezers?Stierf Leonardo in de armen van de koning?

Voor je gaat

01

Zo kom je er

Avenue Winston-Churchill, 75008 Parijs, tegenover het Grand Palais, tussen de Champs-Élysées en de Seine. Individuele bezoekers gaan door de hoofdingang naar binnen; groepen en bezoekers met beperkte mobiliteit gebruiken de deur onderaan de grote trap, rechtsonder, op het niveau van de Rez-de-Chaussée.

Champs-Élysées – Clemenceau, aan metrolijn 1 en 13, is het dichtstbijzijnde station; Franklin D. Roosevelt aan lijn 9 is een alternatief. De RER C stopt bij Invalides. De bussen 28, 42, 72, 73, 80, 83 en 93 rijden door de buurt, en Vélib’ heeft een station dat naar het museum is genoemd, nummer 8001.

02

Tickets

  • De collecties zijn gratis en je hoeft niets te reserveren. Alleen voor de tijdelijke tentoonstellingen betaal je entree, en daarvoor raadt het museum sterk aan vooraf te boeken.
  • Op maandag is het museum dicht, net als op 1 januari, 1 mei, 14 juli, 11 november en 25 december. Van dinsdag tot en met zondag is het open van 10.00 tot 18.00 uur, al is de laatste toegang tot de collecties om 17.15 uur.
  • De late openingen op vrijdag en zaterdag, tot 20.00 uur, gelden alleen voor de tentoonstellingen, het café en de tuin. De collectiezalen, en daarmee alle vijf de stops, zijn ’s avonds dicht.
  • De tuin in het hart van het gebouw is gratis toegankelijk, en daar zit Café 1902, dat serveert tot 17.45 uur, met de laatste bestellingen om 17.15 uur.
  • Laat koffers en grote rugzakken thuis, handbagagekoffers inbegrepen; in de kluisjes passen gewone tassen. Foto’s maken voor eigen gebruik mag.
Officiële tickets →
03

De officiële audiogids

De eigen gids van het museum is geen apparaatje maar een app: gratis voor iPhone en Android, tweetalig, met zes routes, waaronder de routes “12 meesterwerken” en “30 hoogtepunten”, een rondleiding in Franse Gebarentaal, een rondleiding met audiodescriptie en een wandeling rond de buitenkant van het gebouw. Ze kosten allebei niets, dus gebruik ze samen: de app van het museum voor zijn routes en de wandeling buitenom, deze pagina voor vijf verhalen binnen, en de Chiaro-app voor alles waar geen van beide aan toekomt.

Officiële website →

Vragen

Is er een gratis audiogids voor het Petit Palais?

Ja, en het museum zelf is ook gratis. Deze pagina speelt vijf ingesproken stops af in elke telefoonbrowser, met de volledige tekst onder elke speler, en het museum heeft een eigen gratis bezoekersapp met zes routes. Voor een werk dat geen van beide behandelt, maak je een foto en vertelt de Chiaro-app het verhaal.

Wat kost de officiële audiogids van het Petit Palais?

Niets. De gids van het museum is zijn eigen bezoekersapp voor iOS en Android, tweetalig, met routes van 12 meesterwerken tot 30 hoogtepunten, plus rondleidingen in Franse Gebarentaal en met audiodescriptie.

Waar hangt De slaap van Courbet in het Petit Palais?

In zaal 05 op de Rez-de-Jardin, de verdieping waar je binnenkomt en die op de plattegrond van het museum het bovenste niveau heet. Het deelt de Courbet-zaal met Jonge vrouwen aan de oever van de Seine en zijn zelfportret met zwarte hond. Het was tot 21 juni 2026 uitgeleend aan Wenen en hangt nu weer op zijn plek.

Is het Petit Palais op maandag gesloten?

Ja, maandag is de vaste sluitingsdag. Ook op vijf feestdagen blijft het dicht: 1 januari, 1 mei, 14 juli, 11 november en 25 december. Van dinsdag tot en met zondag is het paleis open van 10.00 tot 18.00 uur, en de collectiezalen laten de laatste bezoekers binnen om kwart over vijf.

Is het Petit Palais gratis?

De vaste collectie is voor iedereen gratis te bezoeken, zonder ticket om te reserveren, en daar hangen alle vijf onze stops. Tijdelijke tentoonstellingen hebben hun eigen betaalde tickets. De tuin en Café 1902 kun je gratis binnenlopen.

Is het Petit Palais ’s avonds open?

Alleen voor tentoonstellingen. Op vrijdag en zaterdag blijft het gebouw tot 20.00 uur open voor de tijdelijke tentoonstellingen, het café en de tuin, maar de vaste collectie is ’s avonds dicht, dus doe deze vijf stops overdag.

Meer audiogidsen

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Petit Palais.