MoMA · New York · Onafhankelijke gids
Audiogids voor het MoMA,
vijf stops, gratis.
Vijf opnames op deze pagina, zonder iets te downloaden. Het MoMA bezit bijna 200.000 werken; maak een foto van het werk dat voor je hangt, en Chiaro vertelt je erover.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het MoMA.
De sterrennacht
MoMA, New York
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over elk werk in het MoMA.
De vijf stops · 10 minuten audio
Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Op niveau 5 hangt de eerste halve eeuw moderne kunst, en deze audiogids voor het MoMA gaat er niet weg: vier zalen, vijf schilderijen. De sterrennacht van Van Gogh en De slapende zigeunerin van Rousseau delen zaal 501, De dans (I) van Matisse hangt in zaal 506, Wit op wit van Malevitsj in zaal 507, en Monets Waterlelies vullen zaal 515 in de David Geffen Wing. Tien minuten luisteren en maar een paar minuten lopen tussen de zalen, al kan de drukte bij de Van Gogh daar wat tijd bij doen.
Elke datum, elke maat en elk zaalnummer komt uit de online collectie van het MoMA, die ook bijhoudt of een werk te zien is, en elk verhaal steunt daarnaast op een tweede, onafhankelijke bron. Werken verhuizen wel eens, want het MoMA wisselt zijn zalen regelmatig: klopt wat je aan de wand ziet niet met deze pagina, ga dan uit van de wand en laat ons weten wat je aantrof.
Stop 1 van 5 · Niveau 5, zaal 501, Alfred H. Barr, Jr. Galleries
De sterrennacht
Vincent van Gogh · Saint-Rémy, juni 1889 · Olieverf op doek, 73,7 × 92,1 cm
Om op te letten
- Venus, het helderste licht aan de hemel, net links van het midden naast de cipres, gevat in ringen van wit en geel. Van Gogh sprak van de morgenster.
- De kerktoren, hoog en naalddun. Hij lijkt op de kerken in Nederland, waar Van Gogh opgroeide, en op niets in de Provence.
- De verf zelf. Korte, dikke streken naast elkaar, die van het doek omhoogstaan; de ribbels zie je ook een stap terug nog.
- De maansikkel helemaal rechts, in een eigen gele gloed.
Transcriptie (2:16)
De meeste mensen denken eerst: hij is kleiner dan ik dacht. Vierenzeventig bij tweeënnegentig centimeter, nauwelijks groter dan een raam, en dat klopt wel, want bij een raam is het begonnen.
In 1889 en 1890 verbleef Vincent van Gogh twaalf maanden in de inrichting Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy, in het zuiden van Frankrijk, in de hoop op wat verlichting van zijn psychische ziekte. Het raam van zijn slaapkamer keek op het oosten. Dat uitzicht heeft hij eenentwintig keer geschilderd. Dit is de enige versie bij nacht.
Begin juni schreef hij aan zijn broer Theo: vanochtend heb ik lang voor zonsopgang vanuit mijn raam naar het land gekeken, met niets dan de morgenster, die heel groot leek. Zoek hem nu op. Het is het helderste licht aan de hemel, net links van het midden, naast de donkere cipres, met een ring van wit en geel eromheen. Dat is Venus. Sterrenkundigen hebben het nagerekend: in het voorjaar van 1889 stond Venus bij dageraad echt boven de Provence, bijna zo helder als ze ooit wordt.
Een deel is dus waarneming. Veel ervan niet. Het is een nachttafereel dat bij daglicht is geschilderd, in een aantal sessies. Het dorp onder de heuvels kon hij vanuit zijn raam helemaal niet zien; dat haalde hij uit andere gezichten. De cipres links stond veel verder weg, en hij trok hem naar voren tot hij bijna de bovenrand van het doek raakt. En kijk naar de kerktoren, dun en spits. Dat is een toren uit Nederland, waar hij opgroeide, niet uit Zuid-Frankrijk.
Dan de verf. De lucht beslaat driekwart van het schilderij en is opgebouwd uit korte, zware streken die je ziet vanaf de plek waar je nu staat. Toen onderzoekers van het Rochester Institute of Technology en van het MoMA het doek analyseerden, vonden ze ultramarijn en kobaltblauw in de lucht, en voor de sterren en de maan een zeldzaam pigment, Indisch geel, gemengd met zinkgeel.
Van Gogh was er niet trots op. In september 1889 zette hij het als nachtstudie op een lijst voor Theo, bij een zending schilderijen waarvan hij zei dat de meeste hem niets zeiden; toen hij drie doeken achterhield om op porto te besparen, was dit er een van, en het ging pas op achtentwintig september naar Parijs. In een brief aan de schilder Émile Bernard, eind november, noemde hij het een mislukking. Maar ooit had hij precies opgeschreven wat de nachthemel voor hem betekende: zoals we de trein nemen om naar Tarascon of Rouen te gaan, nemen we de dood om naar een ster te gaan.
Het MoMA verwierf het in 1941 van de kunsthandelaar Paul Rosenberg, door een ruil. Volgens museumdirecteur Glenn Lowry was de prijs twee schilderijen van Cézanne en een van Toulouse-Lautrec. Het museum leent het bijna nooit uit, dus al meer dan tachtig jaar zie je deze hemel in Midtown Manhattan, niet in de Provence.
Stop 2 van 5 · Niveau 5, zaal 501, Alfred H. Barr, Jr. Galleries
De slapende zigeunerin
Henri Rousseau · 1897 · Olieverf op doek, 129,5 × 200,7 cm
Om op te letten
- De staart van de leeuw, stijf omhoog achter hem, terwijl zijn kop omlaaggaat om aan haar te snuffelen.
- Haar gestreepte gewaad in alle kleuren van de regenboog, de staf nog in haar hand, en de mandoline en de hoge waterkruik naast haar.
- De hemel: een volle maan en maar een handvol sterren, in een heldere, donkerblauwe nacht boven een woestijn.
Transcriptie (1:58)
Begin bij de staart van de leeuw. Die staat stijf omhoog achter hem, de enige gespannen lijn in het hele schilderij, terwijl zijn kop naar haar schouder zakt. Hij is uit de woestijnnacht gekomen en heeft haar geur opgevangen, en zij is niet wakker geworden.
Henri Rousseau heeft het tafereel zelf beschreven, en die beschrijving is heerlijk zakelijk. Een rondtrekkende mandolinespeelster, schreef hij, is van uitputting in een diepe slaap gevallen, met haar kruik drinkwater naast zich. Een leeuw komt toevallig langs, ruikt haar, en verslindt haar niet. En dan voegt hij eraan toe, alsof hij uit een catalogus voorleest: er is een maanlichteffect, zeer poëtisch. Het tafereel speelt zich af in een volkomen dorre woestijn.
Alles wat hij opnoemt, is er ook. De mandoline naast haar, de hoge kruik, de staf nog in haar hand, een gewaad met strepen in alle kleuren van de regenboog, en een volle maan aan een hemel met maar een handvol sterren. Niets beweegt, bijna niets werpt een schaduw, en juist die stilte maakt het zo vreemd.
Rousseau was geen geschoolde schilder. Ze noemden hem Le Douanier, de douanier, een grap over zijn baan als ontvanger van tol en belastingen. Pas toen hij begin veertig was, ging hij serieus schilderen, hij leerde het zichzelf, en hij is Frankrijk nooit uit geweest. Zijn leeuwen en oerwouden haalde hij uit het natuurhistorisch museum en de botanische tuin van Parijs. De critici van zijn tijd lachten hem uit.
Hij liet dit doek in 1897 zien op de Salon des Indépendants en probeerde het daarna te verkopen aan de burgemeester van zijn geboortestad, Laval. De burgemeester bedankte ervoor. Het schilderij verdween in de verzameling van een Parijse houtskoolhandelaar en bleef daar tot 1924, toen de criticus Louis Vauxcelles het tegenkwam. Inmiddels werd Rousseau erkend als autodidactisch genie; al in 1908 had Picasso een half schertsend banket ter ere van hem gegeven. En met de herontdekking kwam er ook ruzie over de vraag of het schilderij een vervalsing was.
In december 1939 kocht Olga Guggenheim, de vrouw van Simon Guggenheim, het schilderij en schonk het aan het MoMA. Nu hangt het in dezelfde zaal als De sterrennacht: twee nachtelijke hemels, met acht jaar ertussen, de ene geschilderd door een man die vanuit een raam in de Provence naar buiten staarde, de andere door een man die nooit een voet in een woestijn had gezet.
Stop 3 van 5 · Niveau 5, zaal 506, Alfred H. Barr, Jr. Galleries
De dans (I)
Henri Matisse · Parijs, Boulevard des Invalides, begin 1909 · Olieverf op doek, 260,4 × 390,4 cm
Om op te letten
- De opening in de kring, aan de voorkant. Eén danseres reikt naar een hand die ze nog niet te pakken heeft, dus de cirkel staat open naar jou toe.
- De figuur links: haar hele voorkant, van de geheven arm tot de achterste voet, is één lange, ononderbroken curve.
- Het aantal kleuren. Blauwe lucht, groene grond, lichtroze lichamen, zwart haar en zwarte contouren. Meer is er niet, op bijna vier meter doek.
Transcriptie (1:48)
Bijna vier meter doek, en vier kleuren. Blauw voor de lucht. Groen voor de heuvel. Lichtroze voor de vijf lichamen, en zwart voor het haar en de contouren. Dat is het hele schilderij, en het is genoeg om je het gevoel te geven dat de zaal draait.
In maart 1909 bestelde een Russische zakenman en verzamelaar, Sergej Sjtsjoekin, bij Henri Matisse twee grote decoratieve panelen, het ene De dans, het andere De muziek, voor het trappenhuis van zijn huis in Moskou. De dans moest op de overloop komen. Matisse schilderde eerst dit doek, snel, als studie om de compositie uit te werken. De definitieve Dans, in een fel, heet rood, was in 1910 te zien op de Salon d'Automne in Parijs en hing tot de Russische Revolutie van 1917 in het trappenhuis van Sjtsjoekin. Nu hangt hij in de Hermitage in Sint-Petersburg. De studie is het doek voor je.
In het begin vonden mensen het afschuwelijk. De lichamen waren zo vereenvoudigd en de ruimte zo plat dat critici het onbeholpen noemden, of met opzet grof. Matisse antwoordde dat er leven en ritme in zat, en dat het een bewuste keuze was. Datzelfde jaar zei hij dat de fotografie details nu honderd keer beter en sneller kon vastleggen dan welke schilder ook, zodat de schilder zich daar niet meer druk om hoefde te maken. Wat er voor de schilderkunst overbleef, was wat een camera niet kon vangen: beweging, gevoel, de zwaai van een lijn.
Volg die lijn. De figuur links is één doorlopende curve, van haar geheven arm tot haar achterste voet. Kijk nu naar de voorkant van de kring. Twee dansers strekken zich naar elkaars handen uit en halen het net niet. De kring is open, precies waar jij staat, alsof er plek is voor nog één danser.
Matisse was erg op deze eerste versie gesteld. In 1912 schilderde hij haar op de achtergrond van een ander werk, Oost-Indische kers met het schilderij De dans I. Later schonk Nelson Rockefeller het aan het MoMA ter ere van Alfred Barr, de eerste directeur van het museum, naar wie deze zalen zijn genoemd. De opening tussen die twee handen is nooit dichtgegaan.
Stop 4 van 5 · Niveau 5, zaal 507, Alfred H. Barr, Jr. Galleries
Suprematistische compositie: wit op wit
Kazimir Malevitsj · 1918 · Olieverf op doek, 79,4 × 79,4 cm
Om op te letten
- Twee keer wit, niet één. Het gekantelde vierkant is het koelere van de twee; de grond eromheen is een tintje warmer.
- De randen van het vierkant. Ze zijn zacht en een beetje ongelijk, uit de hand getekend en niet met een liniaal.
- Penseelstreken in de witte verf. Van dichtbij zit het oppervlak vol textuur en is er niets leegs aan.
Transcriptie (2:12)
Geef je ogen hier een paar seconden, want het schilderij doet het werk niet voor je. Van de andere kant van de zaal kan het eruitzien als een leeg doek. Van dichtbij zijn het twee tinten wit. Een vierkant, schuin gekanteld en uit het midden geschoven, in een koel wit, op een vierkante ondergrond van een iets warmer wit. Geen kleur, geen diepte, geen voorwerp. Kazimir Malevitsj bracht de schilderkunst terug tot bijna niets, en liet het daarbij.
Bijna niets, maar niet niets. Kijk naar de randen van het gekantelde vierkant. Ze zijn niet langs een liniaal getrokken; ze bibberen een beetje, en het vierkant is niet precies symmetrisch. Kijk naar het oppervlak en je ziet zijn penseel door het wit gaan. De conservatoren van het MoMA wijzen er zelf op dat dit geen onpersoonlijk schilderij is. De hand van de schilder zit er overal in.
Malevitsj schilderde het in 1918, een jaar na de Russische Revolutie, als deel van een reeks schilderijen in wit op wit waaraan hij in 1916 was begonnen. Zijn theorie noemde hij het suprematisme, en hij omschreef dat als de suprematie van het zuivere gevoel of de zuivere waarneming in de beeldende kunst. Daarnaast was hij bezeten van het vliegtuig. Hij bestudeerde luchtfoto's, en hij wilde dat dit vierkant aanvoelde alsof het zweefde. Wit was voor hem de kleur van het oneindige. Toen de reeks in 1919 in Moskou voor het eerst aan het publiek werd getoond, schreef hij een zin die zo naast het schilderij aan de wand zou kunnen hangen: zwem in de witte, vrije afgrond, de oneindigheid ligt voor je.
Hoe het in New York terechtkwam, is een stiller drama. In 1927 nam Malevitsj het mee naar een tentoonstelling in Berlijn, en toen hij naar huis ging, liet hij het achter bij de architect Hugo Häring. In 1930 kwam het bij Alexander Dorner, de directeur van het museum in Hannover, die het in het depot zette zodra de nazi's in 1933 aan de macht kwamen. Malevitsj stierf in 1935 zonder iets over zijn nalatenschap te regelen. Het MoMA dateert de verwerving van het schilderij op 1935, en het duurde tot 1999 voordat die verwerving werd bevestigd in een overeenkomst met de erfgenamen van Malevitsj.
Niet iedereen was overtuigd. Een criticus uit het rivaliserende kamp van de constructivisten zou het bij een tentoonstelling van de kring rond Malevitsj het enige goede doek daar hebben genoemd: een absoluut zuiver, wit doek met een heel goede grondlaag. Daar viel nog wat op te maken.
Stop 5 van 5 · Niveau 5, zaal 515, David Geffen Wing
Waterlelies
Claude Monet · 1914–26 · Olieverf op doek, drie panelen, samen 200 × 1276 cm
Om op te letten
- Het middelste paneel: waterlelies die drijven in een plas groen en blauw, met lila schuim waar de wolken in weerspiegelen.
- Het linkerpaneel, waar dikkere streken in donkerder tinten vanaf de rand naar binnen kruipen.
- Het rechterpaneel, waar lucht en water verdwijnen onder roodgroene begroeiing.
- De horizon, die er niet is. De enige lucht op bijna dertien meter doek is de lucht die in het water weerspiegelt.
Transcriptie (1:51)
Bijna dertien meter vijver, in drie panelen, en nergens een horizon. Dat valt als eerste op, en daarom voelt deze zaal anders dan alle andere zalen op dit niveau. Er is geen waterkant, geen oever, geen lucht boven je hoofd. De enige lucht is de lucht die in de vijver weerspiegelt: wolken die lila zijn geworden en tussen de waterlelies drijven. Je oog vindt nergens een rustpunt, dus het blijft gaan.
Loop het hele doek langs. Op het middelste paneel drijven de waterlelies in een heldere plas groen en blauw. Links sijpelen dikkere, donkerdere streken vanaf de rand naar binnen. Rechts worden lucht en water opgeslokt door roodgroene planten. Het MoMA zegt zelf dat het geheel op de drempel van de abstractie zweeft, en als je hier staat, vergeet je makkelijk dat dit een echte vijver is, in een echte tuin, in Giverny in het noordwesten van Frankrijk.
Claude Monet heeft de laatste jaren van zijn leven die vijver geschilderd. Hij noemde deze doeken zijn grandes décorations, zijn grote decoraties, en in 1915 bouwde hij vlak bij zijn huis een groot nieuw atelier om ze te maken. Van 1914 tot zijn dood in 1926 maakte hij zo'n veertig van die enorme panelen, en hij bleef eraan werken, vaak terwijl hij aan staar leed. Na zijn dood werden er tweeëntwintig aangebracht op de gebogen wanden van het Musée de l'Orangerie in Parijs, zijn geschenk aan Frankrijk. De rest bleef tot het eind van de jaren 1940 in zijn ateliers staan.
Het was New York dat ze terugbracht. In 1955 werd het MoMA het eerste museum in de Verenigde Staten dat een van de grote panelen kocht, en dat had evenveel met het heden te maken als met het verleden. Jackson Pollock en de abstract expressionisten maakten enorme schilderijen zonder één middelpunt, en ineens zag de waterlelievijver van een oude impressionist eruit als de toekomst.
En toen, op vijftien april 1958, brak er brand uit op de eerste verdieping van het MoMA. Werklieden die airconditioning installeerden, hadden gerookt bij verfblikken en zaagsel. Een van hen kwam om. Het vuur verwoestte een Waterlelies van Monet van achttien voet lang, bijna vijfenhalve meter. Dit drieluik werd kort daarna aangekocht, als vervanging. Het schilderij voor je hangt hier dus omdat er een ander is verbrand.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Richt Chiaro op alles wat je in het MoMA ziet.
Wij kozen vijf schilderijen; de collectiezalen van het MoMA beslaan drie verdiepingen. Richt de app op een Cézanne in 501, een vogel van Brancusi, een stoel in de designzalen of een foto die je nog nooit hebt gezien, en Chiaro zegt je wat het is en waarom het ertoe doet, en beantwoordt daarna je vragen, gewoon hardop.
Voor je gaat
Zo kom je er
11 West 53 Street, Manhattan, New York, NY 10019. Met een gewoon toegangsticket ga je naar binnen via de hoofdingang van het Rockefeller Building aan 53rd Street, tussen Fifth en Sixth Avenue, vlak bij Sixth Avenue en net ten oosten van de grote Museum Store. De ingang aan 54th Street is voor leden.
Metro E of M tot station 5 Avenue-53 Street. Het station ligt aan de overkant van 53rd Street, tegenover het museum; steek over en loop het blok in westelijke richting af naar de ingang.
Tickets
- Koop je ticket vooraf online. Volgens het MoMA is dat de enige manier om zeker binnen te komen; aan de balie ligt maar een klein aantal klaar, op volgorde van binnenkomst, en 's ochtends en als het regent kan er een rij staan.
- Het MoMA is zeven dagen per week open vanaf 10.30 uur, op vrijdag tot 20.30 uur, en is alleen op Thanksgiving en Kerstmis dicht. De zalen gaan zo'n 15 minuten eerder dicht dan het gebouw.
- Inwoners van de staat New York mogen op vrijdagavond van 17.30 tot 20.30 uur gratis naar binnen, maar alleen met een vooraf gereserveerd gratis ticket en een bewijs dat ze in de staat wonen.
- Kinderen tot en met 16 jaar zijn gratis, maar hebben wel een ticket nodig. Bewaar het jouwe na het scannen: daarmee kom je weer binnen als je even gaat lunchen, en het personeel kan bij de ingangen van de zalen vragen het nog eens te laten zien.
- Ons advies: ga direct na opening eerst naar zaal 501. De Van Gogh trekt de hele dag mensen, en de rest van deze wandeling is rustiger.
De officiële audiogids
De eigen audiogids van het MoMA kost niets, en je hoeft er geen apparaat voor te huren. Hij draait op je eigen telefoon: stream de playlists op moma.org/audio, of gebruik de gratis app met digitale gidsen die het MoMA aanraadt, met een plattegrond van het museum erbij en in 40 talen. De playlist voor niveau 5 alleen al telt 77 toelichtingen, en het museum raadt aan een koptelefoon mee te nemen. Deze pagina is ook gratis en houdt het bij vijf schilderijen; wat de playlists van het MoMA overslaan, fotografeer je in de Chiaro-app.
Officiële website →Vragen
Is er een gratis audiogids voor het MoMA?
Ja, en die van het MoMA zelf is er een van: de audio zit gratis bij je toegangsticket en speelt af op je telefoon. Deze pagina is de andere: vijf tracks met hun teksten, te openen in elke browser, zonder iets te installeren. Voor alles daarbuiten maak je een foto met de Chiaro-app, en je hoort ter plekke het verhaal.
Wat kost de officiële audiogids van het MoMA?
Niets. De audiogids van The Museum of Modern Art zit gratis bij een gewoon toegangsticket en speelt af op je eigen toestel, via moma.org/audio of een gratis app met digitale gidsen in 40 talen. Er valt niets te huren, dus neem een koptelefoon en een opgeladen telefoon mee.
Waar hangt De sterrennacht in het MoMA?
Op niveau 5, in zaal 501 van de Alfred H. Barr, Jr. Galleries, waar de collectie van de jaren 1880 tot de jaren 1940 hangt. De slapende zigeunerin van Henri Rousseau hangt in dezelfde zaal, en de eigen highlightsrondleiding van het MoMA begint er ook.
Op welke dag is het MoMA gesloten?
In een gewone week op geen enkele dag. De deuren gaan elke dag om 10.30 uur open en om 17.30 uur dicht, op vrijdag om 20.30 uur; alleen op Thanksgiving en Kerstmis is het museum dicht. In het weekend zijn sommige zalen 's ochtends van 9.30 tot 10.30 uur alleen open voor leden.
Wat kosten tickets voor het MoMA?
Volwassenen betalen $ 30, 65-plussers met legitimatie $ 22 en voltijdstudenten met studentenkaart $ 17; kinderen tot en met 16 jaar zijn gratis, maar hebben wel een ticket nodig. Met één ticket kom je in alle zalen en tijdelijke tentoonstellingen. Tickets worden niet terugbetaald of omgeruild, dus controleer de datum voordat je betaalt.
Kan ik op deze wandeling ook Les Demoiselles d'Avignon en De volharding der herinnering zien?
Ze hangen allebei op niveau 5, een kleine omweg vanaf deze stops: Les Demoiselles d'Avignon van Picasso in zaal 502, en De volharding der herinnering van Dalí in zaal 517, tussen de surrealisten. Richt de Chiaro-app op een van de twee en je hoort het verhaal erachter.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het MoMA.