Ayasofya · İstanbul · Bağımsız rehber
Ayasofya sesli rehberi,
beş durak, ücretsiz.
537'de kutsanarak ibadete açılmış bir kilise; kubbesi bugün zeminden 55,6 metre yükseğe çıkıyor. Beş durağın hepsi bu sekmede çalıyor, geri kalan on beş yüzyılı ise tek bir fotoğrafla Chiaro anlatıyor.
Chiaro tarafından hazırlandı. Ayasofya yönetimiyle bağlantılı değildir.
Yaklaşırken: kubbeler, payandalar ve dört minare
Ayasofya, İstanbul
Buraya kadarı ücretsizdi
Chiaro, Ayasofya ziyaretinizde gördüğünüz her şeyi tek bir fotoğrafla anlatır.
Beş durak · 12 dakikalık anlatım
Beş nokta, tek bir yürüyüş,
yürüyeceğiniz sırayla.
Kendi başınıza gezmeniz için hazırlanan bu Ayasofya sesli rehberinde beş durak var: biri dışarıda, Ayasofya Meydanı'nda ve bilet gerektirmiyor; dördü ise yapının ziyaretçilere açık tek bölümü olan üst katta. Meydandaki durak, büyük duvarları, payandaları ve dört minarenin hepsini tek bakışta görebileceğiniz yer. Ardından güney taraftaki ziyaretçi girişinden içeri girip rampayla yukarı çıkıyorsunuz; kubbe ve sekiz büyük hat levhası için ibadet alanına bakan korkuluğa; batı tarafın güney tarafla birleştiği yerdeki Mermer Kapı'ya; oradan geçip Deisis'e; ve aynı güney tarafın en doğu ucuna, Zoe'nin ve Komnenos ailesinin imparatorluk mozaiklerine. Çıkış, kuzeydoğudaki rampadan. Toplam dinleme süresi on iki dakika kadar.
Bu sayfadaki her bilgi, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın ziyaretçi güzergâhını duyuran kendi açıklamasından ve ikinci bir kaynaktan alındı. Ayasofya ibadete açık bir camidir: ziyaretçi güzergâhı namaz vakitleri dışında açıktır, bu yüzden gideceğiniz gün girişte sorun. Yapıdaki bir tabela ya da Bakanlık bizden farklı bir şey söylüyorsa onlara uyun ve sayfayı düzeltebilmemiz için bize haber verin.
Durak 1 / 5 · Ayasofya Meydanı, Ayasofya ile Sultanahmet Parkı arasındaki açık alanda, yapının dışında ve henüz bilet kontrolüne gelmeden
Yaklaşırken: kubbeler, payandalar ve dört minare
Mimarlar: Trallesli Anthemios ve Miletli İsidoros; yaptıran: İmparator I. Justinianus; minareler: II. Mehmed ve II. Bayezid dönemleri, II. Selim döneminde Mimar Sinan; payandalar: Bizans ve Osmanlı işi · 532–537, kubbe 558–562'de yeniden yapıldı; minareler on beşinci ve on altıncı yüzyıl · Taş katkılı tuğla ve harç; apsisten dış nartekse 100 m, genişliği 69,5 m; batıdaki iki minare 60 m yüksekliğinde
Şunlara dikkat edin
- Batı uçtaki iki kalın taş minare: birbirinin aynı, 60 metre yüksekliğinde, ikisi de Mimar Sinan'ın eseri. Sonra güneydoğu köşedeki kırmızı tuğla minareyi bulun; II. Mehmed ya da II. Bayezid döneminden.
- Payandalar, yani duvarlara yaslanan ağır, eğimli kütleler. Sayıları 24; bir kısmı Bizans, bir kısmı Osmanlı işi. Yüzyıllar içinde eklendiler, çünkü kubbe duvarları durmadan dışa doğru itiyordu.
- Dört minare bir arada: hiçbiri Bizans döneminden değil, hepsi 1453'ten sonra eklendi; güneydoğudaki kırmızı tuğladan batıdaki Sinan'ın ağır taş ikilisine kadar.
- Renk. Pembe ve toprak sarısı sıva, Fossati kardeşlerin on dokuzuncu yüzyıldaki işi; Justinianus'un kilisesi beyaz mermerle kaplıydı.
Konuşma metni (2:29)
Yapının tamamını tek bakışta görebileceğiniz kadar geride durun, çünkü yakından bakınca her şey duvara dönüşüyor. Karşınızdaki aslında tek bir yapıda uzlaştırılmış üç ayrı bina.
Birincisi, büyük kemerli duvarlar ve onların kubbeye kadar taşıdığı kütle. Bu, Justinianus'un kilisesi. İnşaata 23 Şubat 532'de başladı; isyancıların burada daha önce duran kiliseyi yakmasından birkaç hafta sonra. İşi de aslında pek inşaatçı sayılmayacak iki adama verdi: bir matematikçi olan Trallesli Anthemios'a ve bir geometri bilgini ve mühendis olan Miletli İsidoros'a. İnşaatta on binden fazla kişi çalıştı. Kilise 27 Aralık 537'de, işe başlandıktan beş yıl on ay sonra kutsandı. Rivayete göre imparator içeri girdiğinde şöyle demiş: Ey Süleyman, seni geçtim! Burası bu noktada yükselen üçüncü kilise; beş yüz yılı aşkın bir süre de dünyanın en büyük kilisesiydi.
Şimdi renge bakın. Tuğlanın üzerinde pembe ve toprak sarısı bir sıva. Bu, Fossati kardeşlerin restorasyonundan kalma, on dokuzuncu yüzyıla ait bir boya. Justinianus'un kilisesinin dışı beyaz mermer kaplamalıydı, yer yer de yaldızlıydı; denizden bakanlara ışıl ışıl görünmüş olmalı.
İkinci bina, birincisini ayakta tutan bina. Duvarlara yaslanan o ağır, eğimli kütleler payanda; tam yirmi dört tane. Bazıları Bizans, bazıları Osmanlı, bazıları ikisinin karışımı. Kubbe altıncı yüzyıldan beri duvarları dışa doğru itiyor ve bu yapıya sahip olan her çağ, ona bir şey yaslamak zorunda kaldı. Osmanlı mimarı Mimar Sinan da kendi ağır destek duvarlarını ekledi.
Üçüncü bina, minareler. Hiçbiri Bizans döneminden değil. Güneydoğu köşedeki kırmızı tuğla minareyi bulun: Fatih Sultan Mehmed'in ya da onun halefi Bayezid'in döneminden kalma. Kuzeydoğu köşedeki ince, beyaz minare Bayezid'in. Batı uçtaki birbirinin aynı iki kalın taş kule ise Sinan'ın; altmış metre yüksekliğinde, İkinci Selim döneminde yapıldılar. Fatih'in fetihten hemen sonra yarım kubbelerden birinin üzerine ahşaptan diktirdiği ilk minare ise çoktan yok oldu.
O fetih 29 Mayıs 1453'te gerçekleşti. Fatih, kilisenin hemen camiye çevrilmesini emretti ve 1 Haziran'da içeride cuma namazı kıldı. Anlatılana göre mermer döşeme taşlarından birini sökmeye çalışan bir askeri yakalamış ve kılıcıyla vurmuş. Bu yapıyı yağmalatmak değil, korumak istiyordu.
Yapı 1935'ten itibaren müze oldu, Temmuz 2020'de yeniden camiye dönüştürüldü. İçeri girmeden önce gözünüzü duvarlar boyunca, bir payandadan ötekine gezdirin. O eğimli kütlelerin her biri orada, çünkü hiç durmadan iten kubbenin, itecek bir şeye ihtiyacı vardı.
Durak 3 / 5 · Üst galeri, batı galerisinin güney galerisine bağlandığı yerde, Bakanlığın Cennet ve Cehennem Kapısı dediği mermer bölmenin önünde
Güney galerideki Mermer Kapı
İmparatorluk kilisesinin, adları bize ulaşmamış Bizanslı mermer ustaları · Bizans dönemi; ardındaki salonda bir sinodun toplandığı 1166'da kullanımdaydı · İki kör kanatlı, oymalı mermer bölme; yapının 104 sütunundan 64'ünü barındıran üst galeriyi enine keser
Şunlara dikkat edin
- Oymalı iki kanat: ahşap bir kapının panoları, çerçeveleri ve silmeleri, hepsi taştan.
- Panolardaki küçük bitki, meyve ve balık kabartmaları.
- Kapının ötesinde, güney galerisinin ortalarında mermer korkuluğun üstüne kazınmış Halvdan runları: büyük olasılıkla Bizans hizmetindeki İskandinav bir paralı askerin işi.
Konuşma metni (1:50)
Güzergâhınızda hiçbir zaman açılıp kapanması düşünülmemiş tek kapı bu.
Üst katın batı tarafından bakınca, karşınızdaki mermer bölme, aralarında dar bir geçit bulunan iki büyük panolu kapıya benziyor. Daha yakından bakın: panoların, çerçevelerin ve silmelerin hepsi taşa oyulmuş. Mermerle taklit edilmiş ahşap bir kapı. Panoların üzerinde küçük bitki, meyve ve balık kabartmaları var.
Güzergâhınızı yöneten Bakanlık buna Cennet ve Cehennem Kapısı diyor; eski rivayet de bu: bir tarafı cenneti, öbür tarafı cehennemi temsil ediyor. Hangisinin hangisi olduğunu ise oymalar söylemiyor.
Kesin olan, kapının ne işe yaradığı. Bu üst kat, yapının üç yanını bir at nalı gibi dolaşıyor ve geleneksel olarak imparatoriçe ile maiyetinin alanıydı. Bu kapının ötesindeki güney bölümünde patrikhanenin görevlileri resmî toplantılarını yapardı; burası imparatorun kendi kilisesi olduğu için, devletin dinî işlerine dair kararlar da orada alınırdı. İmparator Manuel Komnenos döneminde, 1166'da bir sinod bu kapının ardında toplandı; kararları mermer levhalara kazınarak aşağıda, dış narteksin duvarına asıldı.
Yapının yüz dört sütunundan altmış dördü burada, bu üst katta. Ziyaretçiler yeniden yukarı alınmadan önce restoratörler, Bakanlığın bilim kurulunun gözetiminde mermer kaplamaları ve ahşap korkulukları temizledi. Salonun üzerindeki kemerlerin arasında kalan üçgenlere bakın: ince beyaz mermerden çiçek ve kuş biçiminde kesilip siyah zemine yerleştirilmiş kakmalar göreceksiniz.
Şimdi kapıdan geçip güney galerisi boyunca yürüyün ve ortalara doğru mermer korkuluğun üst yüzüne bakın. Dokuzuncu yüzyılda bir zaman, biri buraya runlar kazımış. “Halvdan buradaydı” diye okunuyor. Büyük olasılıkla Bizans hizmetindeki İskandinav bir paralı askerdi; evinden çok uzakta.
Bin yılı aşkın bir süre sonra, binlerce asker arasından birinin adını, imparatorun mermerine kazınmış hâlde hâlâ okuyabiliyorsunuz.
Durak 4 / 5 · Güney galerisi, Mermer Kapı'nın ötesindeki bölüm
Deisis Mozaiği
Konstantinopolis'teki Bizanslı mozaik ustaları, büyük olasılıkla şehrin 1261'de Latinlerden geri alınmasının ardından · Büyük olasılıkla 1261 · Cam ve altın mozaik, alt kısmı kayıp; 1930'ların sonunda yapılan gerçek boyutlu kopyası 395 × 601,7 cm
Şunlara dikkat edin
- Yüzler. İsa doğrudan size bakıyor; Meryem ile Vaftizci Yahya ona dönmüş. Panonun Duccio ile karşılaştırılmasının nedeni, yanaklarındaki yumuşak modelaj.
- Mozaiğin bittiği çizgi. Figürlerin göğüs hizasının altındaki her şey kaybolmuş, geriye yalnızca çıplak sıva kalmış.
- Altın zeminde her başın yanındaki Yunanca harfler; üç figürün adlarını veriyorlar.
Konuşma metni (2:25)
Panonun tamamını görebileceğiniz kadar geride durun, sonra bakışınızı mozaiğin bittiği yere indirin.
Üst yarısı, dünyanın en güzel mozaiklerinden biri: ortada doğrudan size bakan İsa, solda Meryem Ana, sağda Vaftizci Yahya; ikisi de ona dönmüş. Alt yarısı ise yok. Göğüslerinin altında yalnızca çıplak sıva var. Bugün gördüğünüz, yaklaşık dört metre yüksekliğinde ve altı metre genişliğindeki bir panonun üst kısmı. Tek gerçek boyutlu kopyası 1930'ların sonunda boyandı; bugün New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi'nde duruyor ve 395'e 601,7 santimetre ölçülerinde.
Konunun adı Deisis; Yunanca yakarış demek. Meryem ile Yahya, Son Yargı gününde insanlık için İsa'dan merhamet diliyor. Yüzlerine bakın, çünkü insanlar buraya onlar için çıkıyor. Modelaj yumuşak, ifadeler insani; tonlar keskin çizgiler olmadan birbirine geçiyor. On üçüncü yüzyıl sonu İtalyan resmiyle, Duccio ile karşılaştırılmış ve çoğu zaman Bizans sanatında bir rönesansın başlangıcı olarak anılmış.
Tarihi burada çok şey anlatıyor. Mozaik büyük olasılıkla 1261'de yapıldı ve bir mesaj taşıyordu. 1204'te Dördüncü Haçlı Seferi'nin ordusu, yani batıdan gelen Latin Hristiyanlar, Konstantinopolis'i yağmaladı. Bu kiliseyi soydular, altın mozaiklerini tahrip ettiler ve ganimetin büyük bölümünü Venedik'e taşıdılar. 16 Mayıs 1204'te Flandreli Baudouin bu yapıda imparator olarak taç giydi ve elli yedi yıl boyunca burası bir Latin Katolik katedrali oldu. Bizanslılar şehri geri aldığında, bu pano büyük olasılıkla Latin egemenliğinin sona erişini ve Ortodoks inancının geri dönüşünü simgelemek için yapıldı.
O seferi düzenleyen adam bu yapıya gömüldü. Venedik Doçu Enrico Dandolo 1205'te öldü; mezarı büyük olasılıkla burada, galerinin doğu ucuna doğruydu. Osmanlılar mezarını ortadan kaldırdı. Üzerinde adı yazan levha, on dokuzuncu yüzyılda İtalyan bir restorasyon ekibi tarafından olası yerin yakınına konuldu ve sık sık Orta Çağ'dan kalma sanılıyor.
1453 fethinden sonra bu yapıdaki mozaiklerin çoğu sıvayla örtüldü; uzun süren bu iş hiçbir zaman tam olarak tamamlanmadı. Birçoğu 1930'larda, Thomas Whittemore yönetimindeki Amerika Bizans Enstitüsü bulduğu bütün önemli mozaikleri açığa çıkardığında yeniden gün ışığına kavuştu.
Devam etmeden önce bir kez daha bakın. Üç figürden yalnızca İsa size dönük. Diğer ikisi ona dönük ve resmin bütün anlamı da bu: onların uğruna dua ettiği insanların duracağı yerde duruyorsunuz.
Durak 5 / 5 · Güney galerisi, doğu duvarı, mozaikli bölümün en ucunda
İmparatoriçe Zoe ve Komnenos mozaikleri
IX. Konstantinos Monomakhos ile İmparatoriçe Zoe ve II. İoannis Komnenos ile İmparatoriçe İrene için çalışan Bizans saray mozaikçileri · Zoe panosu on birinci yüzyıl; Komnenos panosu 1122 · Cam ve altın mozaik; güney galerisinin doğu duvarında yan yana iki pano, Komnenos panosu bitişik payenin üzerinde devam ediyor
Şunlara dikkat edin
- Her imparatorun elindeki kese ve her imparatoriçenin elindeki tomar. İki pano da kiliseye yapılan bağışların kaydı.
- Zoe panosundaki üç baş; üçü de kazınıp silinen başların yerine yapıldı.
- İrene'nin örgülü sarı saçları ve pembe yanakları; sonra da Komnenos panosunun yanındaki payede genç Aleksios.
Konuşma metni (2:23)
Güney galerisinin doğu ucundasınız, yüzünüz doğuya dönük, tıpkı bütün yapı gibi. Karşınızdaki duvarda iki makbuz var.
Ortasında tahtta oturan İsa'nın bulunduğu panoyu bulun. Altın zemin üzerinde koyu mavi bir giysiyle oturuyor; bir eliyle kutsuyor, öbür elinde İncil'i tutuyor, başının iki yanında da IC ve XC harfleri var. Bir yanında elinde bir kese tutan İmparator Dokuzuncu Konstantinos Monomakhos, öbür yanında elinde bir tomar tutan İmparatoriçe Zoe duruyor. Asıl mesele o kese ve o tomar. Bu, kiliseye yapılan bağışların kaydı; kilisenin kendi duvarına altınla işlenmiş.
Şimdi üç yüze dikkatle bakın. Üç baş da kazınıp yeniden yapılmış. Pano on birinci yüzyıldan; bir açıklamaya göre Zoe'nin yanındaki imparator önceleri onun eski kocalarından biriydi, Üçüncü Romanos ya da Dördüncü Mihail, ve sıradaki koca gelince ona yeni bir yüz verildi. Başka bir görüşe göre pano bütünüyle daha önceki bir çift için yapıldı ve bütün başlar değiştirildi. Her iki durumda da karşınızda düzeltilmiş bir resim var ve imparatorun üzerindeki yazıt en son gelen adamı adlandırıyor: Mesih'e bağlı, Romalıların sadık imparatoru Konstantinos Monomakhos. Zoe'nin üzerinde ise şöyle yazıyor: Zoe, en dindar Augusta.
İkinci pano 1122 tarihli. Ortada koyu maviler içinde, kucağında Çocuk İsa'yı tutan Meryem duruyor. Bir yanında, değerli taşlarla bezeli bir giysi içinde ve elinde bir kese tutan İmparator İkinci İoannis Komnenos; öbür yanında elinde bir tomar tutan karısı, İmparatoriçe İrene. Bir yüzyıl sonra aynı jest, ama başka türden bir resim. İrene, Macaristan Kralı Ladislaus'un kızıydı ve mozaikçi ona örgülü sarı saçlar, pembe yanaklar ve gri gözler vermiş. Zoe panosu idealleştirirken bu pano portreye çok daha yakın.
Sonra panonun yanındaki payeye bakın. Bu, onların en büyük oğulları Aleksios; sakalsız bir genç. Büyük olasılıkla eş imparator olarak taç giydiği zamanki hâliyle gösteriliyor. Babasının çevresindeki yazıt İoannis'i porfirogennetos, yani morda doğmuş olarak anıyor; bu da kendi babası tahttayken doğmuş demek. Oğlun da bu soyu sürdürmesi bekleniyordu. Sürdüremedi: babasından bir yıl önce, 1142'de ani bir hastalıktan öldü. Mozaikteki yüzü çökük ve solgun; bu da o hastalığın bir işareti olarak yorumlanmış.
İki imparator, iki imparatoriçe ve bir oğul; aralarında iki kese ve iki tomar. Sayılsınlar diye konuldukları duvarda, hâlâ yerli yerindeler.
Bağımsız rehber · Chiaro
Chiaro'yu Ayasofya'daki her şeye doğrultun.
Bu yapıya on beş yüzyıl sığdı; beş duraklık bir yürüyüş ancak bir tadımlık sunabilir. Yalnızca bu üst katta altmış dört sütun ve sekiz levha var, korkuluklardan birinde bir Viking'in kazınmış adı duruyor ve bu yürüyüşün hiç uğramadığı köşelerde başka mozaikler de var. Telefonunuzu bir oymaya, bir yazıta ya da uzak bir duvardaki altın bir parıltıya doğrultun; Chiaro size onun ne olduğunu ve kimin elinden çıktığını söylesin. Sonra bir sonraki soruyu, ardından bir sonrakini, yerinizden kıpırdamadan sorun.
Gitmeden önce
Ulaşım
Ayasofya Meydanı, İstanbul'un Fatih ilçesinde. Ziyaretçiler cemaatin kullandığı kapıdan girmez: ziyaretçi güzergâhının bilet gişesi III. Ahmed Çeşmesi'nin karşısındadır; giriş, yapının güney tarafındaki bir tünel ve rampadan, çıkış ise kuzeydoğu taraftaki rampadandır. Bu sayfadaki ilk durak, bunların hepsinden önce, dışarıda, meydanda.
T1 tramvay hattının Sultanahmet ve Gülhane adlı durakları var. Bu sayfadaki ilk durak doğrudan Ayasofya Meydanı'nda.
Bilet ve giriş
- Ayasofya ibadete açık bir camidir ve ziyaretçi alanları namaz vakitleri dışında açıktır; bu yüzden güzergâh her namaz vakti civarında bir süre kapanabilir. Gideceğiniz gün girişte sorun.
- Yabancı ziyaretçiler üst kata çıkmak için ücret öder; cemaat ise ibadet alanına ayrı bir kapıdan ücretsiz girer. Ziyaretçi güzergâhı Ocak 2024'te açıldığında Bakanlık ücreti 25 avro olarak belirlemişti. Biletinizi III. Ahmed Çeşmesi'nin karşısındaki gişeden alın ve güncel ücreti orada teyit edin.
- Kadınların içeri girmek için başörtüsü takması gerekir. Yanınızda bir tane bulundurun.
- 2025'te başlayan bir restorasyon, ana kubbeyi depreme karşı güçlendiriyor; yapının içinde geniş iskeleler ve koruma önlemleri var, bu yüzden bazı manzaralar kısmen kapalı olabilir.
Resmî sesli rehber
Bakanlığın kendi rehberi ziyaretçi güzergâhına yerleştirilmiş: bir karekodu okutup 23 dilden birinde telefonunuzdan dinliyorsunuz; kendi kulaklığınızla ya da girişte satılan tek kullanımlık kulaklıklarla. Bakanlık bunun için giriş biletinin dışında bir ücret belirtmiyor. Aşağıdaki cemaat rahatsız olmasın diye güzergâhın sessizce gezilmesi isteniyor; her şeyin kulaklıkla dinlenmesinin nedeni de bu. Bu sayfa için de kulaklığınızı yanınıza alın. Bu sayfayı farklı kılan, duvarda bir koda ihtiyaç duymaması: meydandan itibaren açabilirsiniz; dinlemek yerine okumayı tercih ederseniz anlatımın her kelimesi oynatıcının hemen altında yazılı.
Resmî web sitesi →Sorular
Ücretsiz bir Ayasofya sesli rehberi var mı?
Var. Bu sayfa ücretsiz ve henüz bilet almadan, dışarıda, Ayasofya Meydanı'nda başlıyor: beş durak var ve her birinin metni oynatıcının hemen altında durduğu için dinlerken okuyabilirsiniz. İçeride ise Bakanlığın 23 dilde kendi anlatımı var; telefonunuzda bir karekodla başlatılıyor ve Bakanlık bunun için giriş biletinin dışında bir ücret belirtmiyor. İkisinin de değinmediği bir şey görürseniz fotoğrafını çekin ve Chiaro uygulamasına ne gördüğünüzü sorun.
Dinlemek için bilet gerekir mi?
İlk durak için gerekmez; o durak dışarıda, Ayasofya Meydanı'nda. Diğer dördü, yapının ziyaretçilere açık tek bölümü olan üst katta ve yabancı ziyaretçiler yukarı çıkmak için ücret öder; biletler III. Ahmed Çeşmesi'nin karşısındaki gişede satılır. Bakanlık, güzergâh Ocak 2024'te açıldığında ücreti 25 avro olarak belirlemişti; güncel ücreti gişede teyit edin.
Ayasofya'nın resmî sesli rehberi ne kadar?
Bakanlık bunun için giriş biletinin dışında bir ücret belirtmiyor. Bu, karekodla başlatılan ve 23 dilde sunulan bir anlatım; kendi telefonunuzdan kulaklıkla dinliyorsunuz. Kulaklığı olmayanlar için girişte tek kullanımlık kulaklık satılıyor.
Ziyaretçiler zemin kata inebilir mi?
Hayır. Ocak 2024'ten beri zemin kat ibadete ayrılmış durumda; yabancı ziyaretçiler bir rampayla, aynı yıl ziyarete yeniden açılan üst kata çıkarılıyor. Bu sayfadaki ikinci durak, kubbeyi, levhaları ve zemini ibadet alanının üzerindeki korkuluktan anlatıyor.
Ayasofya namaz vakitlerinde kapalı mı?
Ziyaretçi alanları namaz vakitleri dışında açık; bu yüzden güzergâh her namaz civarında bir süre kapanabilir, çünkü burası ibadete açık bir cami. Kesin saatler yıl boyunca değişiyor, bu yüzden gideceğiniz gün girişte sorun. Kadınların içeri girmek için başörtüsü takması gerekir.
Diğer sesli rehberler
Chiaro tarafından hazırlandı. Ayasofya yönetimiyle bağlantılı değildir.