Hagia Sophia · Istanbul · Onafhankelijke gids
Audiogids voor de Hagia Sophia,
vijf stops, gratis.
Een kerk, ingewijd in 537, onder een koepel die nu 55,6 meter boven de vloer uitrijst. Alle vijf de stops spelen af in dit tabblad, en over de andere vijftien eeuwen vertelt Chiaro je aan de hand van een foto.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Hagia Sophia.
De aanloop: koepels, steunberen en vier minaretten
Hagia Sophia, Istanbul
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over alles wat je ziet bij de Hagia Sophia.
De vijf stops · 11 minuten audio
Vijf plekken, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Deze audiogids voor de Hagia Sophia, om op eigen houtje te gebruiken, heeft vijf stops: één buiten op het Ayasofyaplein, waarvoor je geen ticket nodig hebt, en vier op de bovenverdieping, het enige deel van het gebouw dat open is voor bezoekers. Vanaf het plein zie je in één oogopslag de grote muren, de steunberen en alle vier de minaretten. Daarna ga je naar binnen via de bezoekersingang aan de zuidkant, waar een hellingbaan je naar boven brengt; naar de balustrade boven de gebedsruimte voor de koepel en de acht grote medaillons; verder naar de Marmeren Deur, waar de westkant en de zuidkant samenkomen; erdoorheen naar de Deësis; en door tot het uiterste oosten van diezelfde zuidkant voor de keizerlijke mozaïeken van Zoë en de familie Komnenos, voordat je via de hellingbaan in het noordoosten weer naar buiten gaat. Bij elkaar zo’n elf minuten luisteren.
Elk feit op deze pagina komt uit de aankondiging van de bezoekersroute door het Turkse ministerie van Cultuur en Toerisme zelf en uit een tweede bron. De Hagia Sophia is een moskee waar gewoon gebeden wordt: de bezoekersroute is open buiten de gebedstijden, dus vraag het op de dag zelf na bij de ingang. Zeggen een bord bij het gebouw of het ministerie iets anders dan wij, volg dan hen en laat het ons weten, dan passen we deze pagina aan.
Stop 1 van 5 · Ayasofyaplein, op het open terrein tussen de Hagia Sophia en het Sultanahmetpark, buiten het gebouw en nog vóór elke ticketcontrole
De aanloop: koepels, steunberen en vier minaretten
Anthemios van Tralles en Isidoros van Milete in opdracht van keizer Justinianus I; minaretten toegevoegd onder Mehmet II en Bayezid II en door Mimar Sinan onder Selim II; steunberen Byzantijns en Ottomaans · 532–537, koepel herbouwd 558–562; minaretten vijftiende en zestiende eeuw · Baksteen en mortel met natuursteen; 100 m van de apsis tot de buitenste narthex en 69,5 m breed; de twee westelijke minaretten 60 m hoog
Om op te letten
- De twee dikke stenen minaretten aan de westkant, identiek en 60 meter hoog, allebei van Mimar Sinan. Zoek daarna de minaret van rode baksteen op de zuidoostelijke hoek, uit de regering van Mehmet II of Bayezid II.
- De steunberen, de zware, schuin aflopende massa’s die tegen de muren leunen. Het zijn er 24, Byzantijns en Ottomaans, in de loop van de eeuwen toegevoegd omdat de koepel de muren steeds naar buiten bleef duwen.
- De vier minaretten samen: geen ervan is Byzantijns, en ze zijn allemaal na 1453 toegevoegd, van de rode baksteen in het zuidoosten tot het zware stenen paar van Sinan in het westen.
- De kleur. Het roze en okergele pleisterwerk is negentiende-eeuws werk van de gebroeders Fossati; de kerk van Justinianus was bekleed met wit marmer.
Transcriptie (2:16)
Ga ver genoeg naar achteren staan om het geheel in één keer te zien, want van dichtbij wordt het alleen maar muur. Wat je hier ziet, zijn eigenlijk drie gebouwen die tot één zijn samengesmeed.
Het eerste zijn de grote muren met hun bogen en de massa die ze omhoogdragen naar de koepel. Dat is de kerk van Justinianus. Hij begon eraan op 23 februari 532, een paar weken nadat oproerlingen de kerk die hier eerder stond in brand hadden gestoken, en hij gaf de opdracht aan twee mannen die eigenlijk helemaal geen bouwmeesters waren: Anthemios van Tralles, een wiskundige, en Isidoros van Milete, een meetkundige en ingenieur. Er werkten meer dan tienduizend mensen aan. Op 27 december 537 werd de kerk ingewijd, vijf jaar en tien maanden na het begin van de bouw, en de keizer zou bij het binnenkomen hebben gezegd: Salomo, ik heb u overtroffen. Het is de derde kerk op deze plek, en meer dan vijfhonderd jaar lang was het de grootste kerk ter wereld.
Kijk nu naar de kleur. Roze en okergeel pleisterwerk over baksteen. Dat is negentiende-eeuwse kleuring uit de restauratie van de gebroeders Fossati. De kerk van Justinianus was aan de buitenkant bekleed met wit marmer, hier en daar verguld, en vanaf zee moet ze hebben geschitterd.
Het tweede gebouw is het gebouw dat het eerste overeind houdt. Die zware, schuin aflopende massa’s tegen de muren zijn steunberen, vierentwintig in totaal, sommige Byzantijns, sommige Ottomaans, sommige allebei. De koepel duwt de muren al sinds de zesde eeuw naar buiten, en elk tijdperk dat dit gebouw in handen had, moest er iets tegenaan zetten. De Ottomaanse architect Mimar Sinan voegde er zelf ook zware steunmuren aan toe.
Het derde gebouw zijn de minaretten. Geen ervan is Byzantijns. Zoek de minaret van rode baksteen op de zuidoostelijke hoek: die stamt uit de regering van Mehmet de Tweede of zijn opvolger Bayezid. De slanke witte op de noordoostelijke hoek is van Bayezid. De twee dikke, identieke stenen torens aan de westkant zijn van Sinan, zestig meter hoog, gebouwd onder Selim de Tweede. De allereerste minaret van Mehmet, meteen na de verovering van hout opgetrokken boven een van de halve koepels, is allang verdwenen.
Die verovering kwam op 29 mei 1453. Mehmet liet de kerk meteen tot moskee maken en woonde er op 1 juni het vrijdaggebed bij. Het verhaal gaat dat hij een soldaat betrapte die een van de marmeren vloerplaten probeerde los te wrikken, en dat hij hem met zijn zwaard sloeg. Hij wilde dit gebouw behouden, niet leegroven.
Vanaf 1935 was het een museum, en in juli 2020 werd het weer een moskee. Laat je blik, voor je naar binnen gaat, langs de muren gaan, van de ene steunbeer naar de volgende. Elk van die schuine massa’s staat er omdat de koepel, die nooit is opgehouden met duwen, iets nodig had om tegenaan te duwen.
Stop 3 van 5 · Bovengalerij, waar de westgalerij overgaat in de zuidgalerij, bij het marmeren scherm dat het ministerie de deur van hemel en hel noemt
De Marmeren Deur in de zuidgalerij
Naamloze Byzantijnse marmerhouwers van de keizerlijke kerk · Byzantijns; al in gebruik in 1166, toen er een synode bijeenkwam in de ruimte erachter · Gebeeldhouwd marmeren scherm met twee blinde deurvleugels, dwars over de bovengalerij, waar 64 van de 104 zuilen van het gebouw staan
Om op te letten
- De twee gebeeldhouwde vleugels: panelen, lijsten en profielen van een houten deur, allemaal uit steen gehakt.
- De kleine reliëfs van planten, vruchten en vissen op de panelen.
- De runen van Halvdan, gekrast in de bovenkant van de marmeren borstwering, ongeveer halverwege de zuidgalerij, voorbij de deur: waarschijnlijk het werk van een Noorse huurling in Byzantijnse dienst.
Transcriptie (1:42)
Dit is de enige deur op je route die nooit bedoeld was om open te zwaaien.
Vanaf de westkant van de bovenverdieping lijkt het marmeren scherm voor je op twee grote paneeldeuren met een smalle doorgang ertussen. Kijk beter, en je ziet dat de panelen, de lijsten en de profielen allemaal in steen zijn gehakt: een houten deur, nagebootst in marmer. Op de panelen staan kleine reliëfs van planten, vruchten en vissen.
Het ministerie dat jouw route beheert, noemt dit de deur van hemel en hel, en dat is het oude verhaal: de ene kant staat voor het paradijs, de andere voor de hel. Welke kant welke is, vertelt het beeldhouwwerk niet.
Wat wel vaststaat, is waar de deur voor diende. Deze bovenverdieping loopt als een hoefijzer langs drie kanten door het gebouw, en traditioneel was het de ruimte van de keizerin en haar hof. Het zuidelijke deel, achter deze deur, was de plek waar functionarissen van het patriarchaat hun plechtige vergaderingen hielden, en omdat dit de eigen kerk van de keizer was, werden daar ook beslissingen genomen over de religieuze zaken van de staat. Een synode onder keizer Manuel Komnenos kwam in 1166 achter deze deur bijeen, en de besluiten werden in marmeren platen gehakt en beneden opgehangen aan de muur van het buitenste voorportaal.
Vierenzestig van de honderdvier zuilen van het gebouw staan hier boven, op deze verdieping. Voordat bezoekers weer naar boven mochten, hebben restauratoren de marmeren bekleding en de houten balustrades schoongemaakt, onder toezicht van de wetenschappelijke commissie van het ministerie. Kijk omhoog naar de driehoeken tussen de bogen van de arcade boven de zaal: daarin zit inlegwerk, dun wit marmer, uitgesneden tot bloemen en vogels en in zwart gezet.
Ga nu door de deur, loop de zuidgalerij in en kijk ongeveer halverwege naar de bovenkant van de marmeren borstwering. Ergens in de negende eeuw kraste iemand daar runen in. Ze worden gelezen als: Halvdan was hier. Hij was waarschijnlijk een Noorse huurling in Byzantijnse dienst, ver van huis.
Meer dan duizend jaar later kun je de naam van één soldaat tussen duizenden nog altijd lezen, gekrast in het marmer van de keizer.
Stop 4 van 5 · Zuidgalerij, in het deel voorbij de Marmeren Deur
Het Deësis-mozaïek
Byzantijnse mozaïekmakers in Constantinopel, waarschijnlijk nadat de stad in 1261 op de Latijnen was heroverd · Waarschijnlijk 1261 · Mozaïek van glas en goud, het onderste deel verloren; de kopie op ware grootte van eind jaren 1930 meet 395 bij 601,7 cm
Om op te letten
- De gezichten. Christus kijkt recht voor zich uit; Maria en Johannes de Doper wenden zich naar hem toe, en door de zachte modellering van hun wangen wordt het paneel met Duccio vergeleken.
- De lijn waar het mozaïek ophoudt. Alles onder de borst van de figuren is verloren; daar zit alleen nog kale pleister.
- De Griekse letters op de gouden achtergrond naast elk hoofd, die de drie figuren bij naam noemen.
Transcriptie (2:12)
Ga ver genoeg naar achteren staan om het hele paneel te overzien, en laat je blik dan zakken naar de plek waar het ophoudt.
De bovenste helft is een van de mooiste mozaïeken die er bestaan: Christus in het midden, recht voor zich uit kijkend, met de Maagd Maria links en Johannes de Doper rechts, allebei naar hem toegewend. De onderste helft is weg. Onder hun borst is alleen nog kale pleister. Wat overblijft, is het bovenste deel van een paneel van zo’n vier meter hoog en zes meter breed; de enige kopie op ware grootte, eind jaren 1930 geschilderd en nu in het Metropolitan Museum of Art in New York, meet 395 bij 601,7 centimeter.
Het onderwerp heet een Deësis, Grieks voor smeekbede. Maria en Johannes smeken Christus om genade voor de mensheid bij het Laatste Oordeel. Kijk naar hun gezichten, want daarvoor komen mensen hier naar boven. De modellering is zacht, de uitdrukkingen zijn menselijk, de tinten gaan zonder harde lijnen in elkaar over. Het is vergeleken met Italiaanse schilderkunst van het eind van de dertiende eeuw, met Duccio, en het wordt vaak het begin genoemd van een renaissance in de Byzantijnse kunst.
Het jaartal is geen detail. Het mozaïek werd waarschijnlijk in 1261 gemaakt, en het had een boodschap. In 1204 plunderde het leger van de Vierde Kruistocht, Latijnse christenen uit het westen, Constantinopel. Ze haalden deze kerk leeg, vernielden haar gouden mozaïeken en verscheepten een groot deel van de buit naar Venetië. Op 16 mei 1204 werd Boudewijn van Vlaanderen in dit gebouw tot keizer gekroond, en zevenenvijftig jaar lang was het een Latijnse, katholieke kathedraal. Toen de Byzantijnen de stad heroverden, werd dit paneel hoogstwaarschijnlijk gemaakt om het einde van het Latijnse bewind en de terugkeer van het orthodoxe geloof te markeren.
De man die die invasie had georganiseerd, werd in dit gebouw begraven. Enrico Dandolo, de doge van Venetië, stierf in 1205, en zijn graf lag waarschijnlijk hier boven, richting het oostelijke eind van de galerij. De Ottomanen vernielden zijn graftombe. De steen met zijn naam werd in de negentiende eeuw door een Italiaans restauratieteam bij de vermoedelijke plek gelegd, en wordt geregeld voor middeleeuws aangezien.
Na de verovering van 1453 werden de meeste mozaïeken in dit gebouw overgepleisterd, een proces dat lang duurde en nooit helemaal is afgerond. Veel ervan kwamen in de jaren 1930 weer tevoorschijn, toen het Byzantine Institute of America onder Thomas Whittemore elk belangrijk mozaïek blootlegde dat het vond.
Kijk nog één keer voor je verdergaat. Van de drie figuren kijkt alleen Christus jou aan. De andere twee kijken naar hem, en daar draait het hele beeld om: jij staat op de plek waar de mensen zouden staan voor wie ze bidden.
Stop 5 van 5 · Zuidgalerij, oostmuur, helemaal aan het eind van het deel met de mozaïeken
De mozaïeken van keizerin Zoë en de Komnenen
Byzantijnse hofmozaïekmakers voor Constantijn IX Monomachos en keizerin Zoë, en voor Johannes II Komnenos en keizerin Irene · Zoëpaneel elfde eeuw; Komnenenpaneel 1122 · Mozaïek van glas en goud, twee panelen naast elkaar op de oostmuur van de zuidgalerij, het Komnenenpaneel doorgetrokken op de aangrenzende pijler
Om op te letten
- De geldbuidel in de handen van elke keizer en de rol in die van elke keizerin. Beide panelen leggen schenkingen aan de kerk vast.
- De drie hoofden op het Zoëpaneel, die alle drie in de plaats kwamen van hoofden die waren weggeschraapt.
- Het gevlochten blonde haar en de blozende wangen van Irene, en daarna de jonge Alexios op de pijler naast het Komnenenpaneel.
Transcriptie (2:05)
Je staat aan het oostelijke eind van de zuidgalerij, met je gezicht naar het oosten, net als het hele gebouw, en op de muur voor je hangen twee kwitanties.
Zoek het paneel met de tronende Christus in het midden. Hij zit in een donkerblauw gewaad op een gouden achtergrond, zegent met de ene hand en houdt met de andere de evangeliën vast, met de letters IC en XC aan weerszijden van zijn hoofd. Aan de ene kant van hem staat keizer Constantijn de Negende Monomachos, met een geldbuidel; aan de andere kant keizerin Zoë, met een rol. Om die buidel en die rol draait het. Dit is een verslag van schenkingen aan de kerk, in goud vastgelegd op haar eigen muur.
Kijk nu goed naar de drie gezichten. Alle drie de hoofden zijn weggeschraapt en vervangen. Het paneel is uit de elfde eeuw, en één verklaring is dat de keizer naast Zoë eerst een van haar eerdere echtgenoten was, Romanos de Derde of Michaël de Vierde, en een nieuw gezicht kreeg toen de volgende zich aandiende; volgens een andere theorie is het hele paneel voor een eerder paar gemaakt en is elk hoofd veranderd. Hoe dan ook kijk je naar een bewerking, en de inscriptie boven de keizer noemt de laatste man: Constantijn Monomachos, in Christus trouw keizer der Romeinen. Boven haar staat: Zoë, de zeer vrome Augusta.
Het tweede paneel is gedateerd 1122. De Maagd staat in het midden in donkerblauw, met het Christuskind. Aan de ene kant staat keizer Johannes de Tweede Komnenos in een met edelstenen bezet gewaad, met een geldbuidel; aan de andere kant zijn vrouw, keizerin Irene, met een rol. Hetzelfde gebaar een eeuw later, en een ander soort beeld. Irene was de dochter van koning Ladislaus van Hongarije, en de mozaïekmaker gaf haar gevlochten blond haar, blozende wangen en grijze ogen. Waar het Zoëpaneel idealiseert, komt dit paneel veel dichter bij een portret.
Kijk dan naar de pijler naast het paneel. Dat is hun oudste zoon, Alexios, een jongeman zonder baard, waarschijnlijk afgebeeld zoals hij eruitzag toen hij tot medekeizer werd gekroond. De inscriptie rond zijn vader noemt Johannes porfyrogennetos, in het purper geboren, dat wil zeggen geboren terwijl zijn eigen vader regeerde, en de zoon moest die lijn voortzetten. Dat is er nooit van gekomen: hij stierf in 1142 aan een plotselinge ziekte, een jaar voor zijn vader. Zijn gezicht in het mozaïek is ingevallen en bleek, en dat is gelezen als een teken van die ziekte.
Twee keizers, twee keizerinnen en een zoon, en tussen hen in twee buidels en twee rollen, nog altijd op de muur waar ze werden gezet om geteld te worden.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Richt Chiaro op alles wat je in de Hagia Sophia ziet.
In dit gebouw zitten vijftien eeuwen, en een wandeling van vijf stops pikt daar maar een paar momenten uit. Alleen al hier boven staan vierenzestig zuilen en hangen acht medaillons, op een van de borstweringen staat de ingekraste naam van een Viking, en in hoeken waar deze wandeling nooit komt, zitten nog meer mozaïeken. Richt je telefoon op een reliëf, een inscriptie of een glimp goud op een verre muur, en Chiaro vertelt je wat het is en van wiens hand het komt; stel de volgende vraag, en de vraag daarna, zonder dat je een stap hoeft te zetten.
Voor je gaat
Zo kom je er
Ayasofyaplein, in het stadsdeel Fatih in Istanbul. Bezoekers gebruiken niet de deur voor de gelovigen: het ticketloket voor de bezoekersroute staat tegenover de Fontein van Ahmet III, je gaat naar binnen via een tunnel en een hellingbaan aan de zuidkant van het gebouw, en weer naar buiten via de hellingbaan aan de noordoostkant. De eerste stop op deze pagina ligt buiten op het plein, nog vóór dat alles.
Tramlijn T1 heeft haltes die Sultanahmet en Gülhane heten. De eerste stop op deze pagina ligt op het Ayasofyaplein zelf.
Tickets en toegang
- De Hagia Sophia is een moskee waar dagelijks wordt gebeden, en de bezoekersdelen zijn open buiten de gebedstijden, dus de route kan rond elk gebed een tijdje dicht zijn. Vraag het op de dag zelf na bij de ingang.
- Buitenlandse bezoekers betalen om naar de bovenverdieping te gaan; gelovigen gaan gratis via een aparte deur de gebedsruimte in. Toen de bezoekersroute in januari 2024 openging, stelde het ministerie de prijs vast op € 25. Koop je ticket bij het loket tegenover de Fontein van Ahmet III en controleer daar de actuele prijs.
- Vrouwen hebben een hoofddoek nodig om naar binnen te gaan. Neem er een mee.
- Bij een restauratie die in 2025 is begonnen, wordt de hoofdkoepel tegen aardbevingen versterkt, met veel steigers en beschermende maatregelen in het gebouw, dus sommige uitzichten kunnen deels zijn afgeschermd.
De officiële audiogids
De eigen gids van het ministerie zit in de bezoekersroute ingebouwd: scan een QR-code en luister op je telefoon, in 23 talen naar keuze, met je eigen oortjes of met wegwerpoortjes die bij de ingang worden verkocht. Het ministerie noemt daarvoor geen kosten bovenop het toegangsticket. De route is bedoeld om in stilte te lopen, zodat de gelovigen beneden niet worden gestoord, en daarom hoor je alles via oortjes. Neem de jouwe dus ook mee voor deze pagina. Wat deze pagina anders maakt: je hebt geen code op de muur nodig. Open hem al op het plein, en lees je liever dan dat je luistert, dan staat elk woord van de vertelling uitgeschreven onder de speler.
Officiële website →Vragen
Bestaat er een gratis audiogids voor de Hagia Sophia?
Ja. Deze pagina is gratis en begint buiten op het Ayasofyaplein, waar je nog geen ticket nodig hebt: vijf stops, en bij elke stop kun je meelezen, want de tekst staat direct onder de speler. Binnen heeft het ministerie een eigen vertelling in 23 talen, die je via een QR-code op je telefoon start, en het noemt daarvoor geen kosten bovenop het toegangsticket. Zie je iets waar geen van beide het over heeft, maak er dan een foto van en vraag de Chiaro-app wat je ziet.
Heb ik een ticket nodig om te luisteren?
Niet voor de eerste stop, die buiten op het Ayasofyaplein ligt. De andere vier zijn op de bovenverdieping, het enige deel van het gebouw dat open is voor bezoekers, en buitenlandse bezoekers betalen om naar boven te gaan; tickets koop je bij het loket tegenover de Fontein van Ahmet III. Het ministerie stelde de prijs vast op € 25 toen de route in januari 2024 openging, dus controleer de actuele prijs bij het loket.
Wat kost de officiële audiogids van de Hagia Sophia?
Het ministerie noemt er geen kosten voor bovenop het toegangsticket. Het is een vertelling in 23 talen die je met een QR-code start en via oortjes op je eigen telefoon hoort, en wie geen oortjes bij zich heeft, kan bij de ingang wegwerpoortjes kopen.
Mogen bezoekers naar beneden, de gebedsruimte in?
Nee. Sinds januari 2024 is de begane grond bestemd voor het gebed, en buitenlandse bezoekers gaan via een hellingbaan naar de bovenverdieping, die dat jaar weer voor bezoekers openging. De tweede stop op deze pagina beschrijft de koepel, de medaillons en de vloer vanaf de balustrade boven de gebedsruimte.
Is de Hagia Sophia gesloten tijdens het gebed?
De bezoekersdelen zijn open buiten de gebedstijden, dus de route kan rond elk gebed een tijdje dicht zijn; het is een moskee waar gewoon gebeden wordt. De precieze tijden verschuiven door het jaar heen, dus vraag het op de dag zelf na bij de ingang. Vrouwen hebben een hoofddoek nodig om naar binnen te gaan.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Hagia Sophia.