Przejdź do treści

Hagia Sophia · Stambuł · Niezależny przewodnik

Audioprzewodnik po Hagii Sophii,
pięć przystanków, za darmo.

Kościół konsekrowany w 537 roku, pod kopułą, która wznosi się dziś 55,6 metra nad posadzką. Wszystkie pięć przystanków odtworzysz w tej karcie, a o pozostałych piętnastu wiekach opowie ci Chiaro na podstawie zdjęcia.

Pobierz w App Store

Stworzone przez Chiaro. Bez powiązań z zarządcą Hagii Sophii.

9:41

Podejście: kopuły, przypory i cztery minarety

Hagia Sophia, Stambuł

0:00 2:33
Przystanek 1 z 5

Pięć przystanków · 12 min słuchania

Pięć miejsc, jedna trasa,
w kolejności, w jakiej je zobaczysz.

Ten audioprzewodnik po Hagii Sophii, do zwiedzania na własną rękę, ma pięć przystanków: jeden na zewnątrz, na placu Ayasofya, gdzie bilet nie jest potrzebny, i cztery na piętrze, jedynej części budowli otwartej dla zwiedzających. Z placu ogarniesz jednym spojrzeniem potężne mury, przypory i wszystkie cztery minarety. Potem wejdziesz wejściem dla zwiedzających od strony południowej, gdzie rampa zaprowadzi cię na górę; dalej do balustrady nad salą modlitw, skąd widać kopułę i osiem wielkich medalionów; do Marmurowych Drzwi, gdzie strona zachodnia spotyka się z południową; przez nie do Deesis; i dalej, na sam wschodni koniec tej samej strony południowej, do cesarskich mozaik Zoe i rodu Komnenów, zanim wyjdziesz rampą od strony północno-wschodniej. W sumie około dwunastu minut słuchania.

Każda informacja na tej stronie pochodzi z komunikatu, w którym tureckie Ministerstwo Kultury i Turystyki samo ogłosiło trasę dla zwiedzających, oraz z drugiego źródła. Hagia Sophia jest czynnym meczetem: trasa dla zwiedzających jest otwarta poza porami modlitw, więc w dniu wizyty zapytaj przy wejściu. Jeśli tablica przy budowli albo ministerstwo mówią co innego niż my, posłuchaj ich, a nam daj znać, żebyśmy mogli poprawić tę stronę.

Przystanek 1 z 5 · Plac Ayasofya, na otwartej przestrzeni między Hagią Sophią a parkiem Sultanahmet, na zewnątrz budowli, jeszcze przed kontrolą biletów

Podejście: kopuły, przypory i cztery minarety

Antemiusz z Tralles i Izydor z Miletu na zlecenie cesarza Justyniana I; minarety dobudowane za Mehmeda II i Bajazyda II oraz przez Mimara Sinana za Selima II; przypory bizantyjskie i osmańskie · 532–537, kopuła odbudowana 558–562; minarety z XV i XVI wieku · Cegła i zaprawa z kamieniem; 100 m od apsydy do zewnętrznego narteksu i 69,5 m szerokości; dwa zachodnie minarety wysokie na 60 m

Na co zwrócić uwagę

  • Dwa masywne kamienne minarety na zachodnim krańcu, identyczne i wysokie na 60 metrów, oba dzieło Mimara Sinana. Potem znajdź minaret z czerwonej cegły w narożniku południowo-wschodnim, z czasów Mehmeda II albo Bajazyda II.
  • Przypory, czyli ciężkie, pochyłe bryły wsparte o mury. Jest ich 24, bizantyjskie i osmańskie, dostawiane przez wieki, bo kopuła wciąż rozpychała mury na zewnątrz.
  • Cztery minarety razem: żaden nie jest bizantyjski, wszystkie dobudowano po 1453 roku, od czerwonej cegły na południowym wschodzie po ciężką kamienną parę Sinana na zachodzie.
  • Kolor. Różowy i ochrowy tynk to dziewiętnastowieczna robota braci Fossati; kościół Justyniana był obłożony białym marmurem.
Transkrypcja (2:33)

Stań na tyle daleko, żeby zobaczyć całość naraz, bo z bliska wszystko zamienia się w mury. Patrzysz na trzy budowle, które z mozołem złożono w jedną.

Pierwsza to wielkie mury z łukami i masa, którą dźwigają aż do kopuły. To kościół Justyniana. Cesarz rozpoczął budowę 23 lutego 532 roku, kilka tygodni po tym, jak buntownicy spalili kościół, który stał tu wcześniej, i powierzył ją dwóm ludziom, którzy właściwie wcale nie byli budowniczymi: Antemiuszowi z Tralles, matematykowi, i Izydorowi z Miletu, geometrze i inżynierowi. Pracowało przy niej ponad dziesięć tysięcy ludzi. Kościół konsekrowano 27 grudnia 537 roku, pięć lat i dziesięć miesięcy po rozpoczęciu prac, a cesarz miał wejść do środka i powiedzieć: Salomonie, prześcignąłem cię. To trzeci kościół w tym miejscu i przez ponad pięćset lat był największym kościołem na świecie.

Teraz spójrz na kolor. Różowy i ochrowy tynk na cegle. To dziewiętnastowieczne barwienie z renowacji prowadzonej przez braci Fossati. Kościół Justyniana miał z zewnątrz okładzinę z białego marmuru, miejscami złoconą, i od strony morza musiał lśnić.

Druga budowla to ta, która trzyma pierwszą w pionie. Te ciężkie, pochyłe bryły wsparte o mury to przypory, dwadzieścia cztery, jedne bizantyjskie, inne osmańskie, jeszcze inne jedno i drugie. Kopuła rozpycha mury na zewnątrz od szóstego wieku i każda epoka, do której należała ta budowla, musiała coś o nią oprzeć. Osmański architekt Mimar Sinan dobudował własne, ciężkie mury oporowe.

Trzecia budowla to minarety. Żaden z nich nie jest bizantyjski. Znajdź minaret z czerwonej cegły w narożniku południowo-wschodnim: pochodzi z czasów Mehmeda Drugiego albo jego następcy Bajazyda. Smukły, biały, w narożniku północno-wschodnim, to minaret Bajazyda. Dwie grube, identyczne kamienne wieże na zachodnim krańcu to dzieło Sinana, wysokie na sześćdziesiąt metrów, wzniesione za Selima Drugiego. Najwcześniejszy minaret Mehmeda, postawiony z drewna nad jedną z półkopuł zaraz po zdobyciu miasta, dawno zniknął.

Miasto zdobyto 29 maja 1453 roku. Mehmed natychmiast kazał zamienić kościół w meczet i już 1 czerwca uczestniczył tu w piątkowej modlitwie. Opowiada się, że przyłapał żołnierza, który próbował wyważyć jedną z marmurowych płyt posadzki, i uderzył go mieczem. Chciał tę budowlę zachować, a nie ją ogołocić.

Od 1935 roku było tu muzeum, a w lipcu 2020 roku Hagia Sophia znów stała się meczetem. Zanim wejdziesz, przesuń wzrok wzdłuż murów, od jednej przypory do następnej. Każda z tych pochyłych brył stoi tam dlatego, że kopuła, która nigdy nie przestała napierać, potrzebowała czegoś, o co mogłaby się zaprzeć.

Przystanek 3 z 5 · Górna galeria, tam gdzie galeria zachodnia przechodzi w południową, przy marmurowej przegrodzie, którą ministerstwo nazywa drzwiami nieba i piekła

Marmurowe Drzwi w galerii południowej

Bezimienni bizantyjscy kamieniarze cesarskiego kościoła · Bizantyjskie; używane już w 1166 roku, gdy w sali za nimi obradował synod · Rzeźbiona marmurowa przegroda z dwoma ślepymi skrzydłami drzwi, w poprzek górnej galerii, na której stoją 64 ze 104 kolumn budowli

Na co zwrócić uwagę

  • Dwa rzeźbione skrzydła: płyciny, ramy i profile drewnianych drzwi, wszystko wykute w kamieniu.
  • Drobne reliefy roślin, owoców i ryb na płycinach.
  • Runy Halvdana, wydrapane na wierzchu marmurowego parapetu mniej więcej w połowie galerii południowej, za drzwiami: najpewniej dzieło nordyckiego najemnika w bizantyjskiej służbie.
Transkrypcja (1:49)

To jedyne drzwi na twojej trasie, które nigdy nie miały się otwierać.

Z zachodniej strony piętra marmurowa przegroda przed tobą wygląda jak dwoje wielkich drzwi z płycinami i wąskim przejściem pośrodku. Przyjrzyj się bliżej: płyciny, ramy i profile są w całości wykute w kamieniu. To drewniane drzwi naśladowane w marmurze. Na płycinach widać drobne reliefy roślin, owoców i ryb.

Ministerstwo, które zarządza twoją trasą, nazywa je drzwiami nieba i piekła, i taka jest stara opowieść: jedna strona oznacza raj, druga piekło. Która jest która, rzeźba nie mówi.

Pewne jest natomiast, czemu służyły. To piętro obiega budowlę z trzech stron jak podkowa i tradycyjnie było przestrzenią cesarzowej i jej dworu. W południowej części, za tymi drzwiami, urzędnicy patriarchatu odbywali uroczyste posiedzenia, a ponieważ był to własny kościół cesarza, zapadały tam też decyzje w religijnych sprawach państwa. W 1166 roku za tymi drzwiami obradował synod zwołany za cesarza Manuela Komnena, a jego postanowienia wyryto na marmurowych płytach i zawieszono na dole, na ścianie zewnętrznego przedsionka.

Sześćdziesiąt cztery ze stu czterech kolumn budowli stoją tutaj, na piętrze. Zanim zwiedzający znów mogli tu wejść, konserwatorzy oczyścili marmurowe okładziny i drewniane balustrady pod okiem rady naukowej ministerstwa. Spójrz w górę, na trójkąty między łukami arkady nad salą: to inkrustacja, cienki biały marmur wycięty w kwiaty i ptaki i osadzony w czerni.

Teraz przejdź przez drzwi, idź galerią południową i mniej więcej w połowie spójrz na wierzch marmurowego parapetu. Gdzieś w dziewiątym wieku ktoś wydrapał tam runy. Odczytuje się je jako „Halvdan tu był”. Był to najpewniej nordycki najemnik w bizantyjskiej służbie, bardzo daleko od domu.

Ponad tysiąc lat później wciąż możesz przeczytać imię jednego żołnierza spośród tysięcy, wyryte w cesarskim marmurze.

Przystanek 4 z 5 · Galeria południowa, w części za Marmurowymi Drzwiami

Mozaika Deesis

Bizantyjscy mozaicyści w Konstantynopolu, najpewniej po odbiciu miasta z rąk łacinników w 1261 roku · Prawdopodobnie 1261 · Mozaika ze szkła i złota, dolna część utracona; kopia w pełnej skali wykonana pod koniec lat trzydziestych XX wieku ma wymiary 395 na 601,7 cm

Na co zwrócić uwagę

  • Twarze. Chrystus patrzy prosto przed siebie; Maryja i Jan Chrzciciel zwracają się ku niemu, a przez miękki modelunek ich policzków panel porównuje się z malarstwem Duccia.
  • Linia, na której kończy się mozaika. Wszystko poniżej piersi postaci przepadło i został tylko goły tynk.
  • Greckie litery na złotym tle obok każdej głowy, podające imiona trzech postaci.
Transkrypcja (2:40)

Odsuń się na tyle, żeby objąć wzrokiem cały panel, a potem opuść spojrzenie tam, gdzie się kończy.

Górna połowa to jedna z najpiękniejszych mozaik na świecie: Chrystus pośrodku, patrzący prosto na ciebie, po lewej Maryja, po prawej Jan Chrzciciel, oboje zwróceni ku niemu. Dolnej połowy nie ma. Poniżej ich piersi został tylko goły tynk. Przetrwała górna część panelu, który miał około czterech metrów wysokości i sześciu szerokości; jedyna kopia w pełnej skali, namalowana pod koniec lat trzydziestych dwudziestego wieku i przechowywana dziś w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, mierzy 395 na 601,7 centymetra.

Temat nazywa się Deesis, po grecku błaganie. Maryja i Jan błagają Chrystusa o miłosierdzie dla ludzkości na Sądzie Ostatecznym. Spójrz na ich twarze, bo to dla nich ludzie tu przychodzą. Modelunek jest miękki, wyraz twarzy ludzki, odcienie przechodzą jeden w drugi bez ostrych linii. Porównywano tę mozaikę z włoskim malarstwem końca trzynastego wieku, z Ducciem, i często nazywa się ją początkiem renesansu w sztuce bizantyjskiej.

Data nie jest tu przypadkowa. Mozaikę wykonano najpewniej w 1261 roku i była manifestem. W 1204 roku armia czwartej krucjaty, łacińscy chrześcijanie z Zachodu, złupiła Konstantynopol. Ogołocili ten kościół, zniszczyli jego złote mozaiki i wywieźli dużą część łupów do Wenecji. 16 maja 1204 roku w tej budowli koronowano na cesarza Baldwina Flandryjskiego i przez pięćdziesiąt siedem lat była ona łacińską, katolicką katedrą. Kiedy Bizantyjczycy odbili miasto, ten panel powstał najpewniej po to, by upamiętnić koniec łacińskich rządów i powrót wiary prawosławnej.

Człowiek, który zorganizował tamten najazd, został pochowany w tej budowli. Enrico Dandolo, doża Wenecji, zmarł w 1205 roku, a jego grób znajdował się najpewniej tutaj, na górze, bliżej wschodniego końca galerii. Osmanie zniszczyli jego grobowiec. Płytę z jego imieniem umieścił w pobliżu prawdopodobnego miejsca włoski zespół konserwatorów w dziewiętnastym wieku i często bierze się ją za średniowieczną.

Po zdobyciu miasta w 1453 roku większość mozaik w tej budowli zatynkowano; trwało to długo i nigdy nie zostało całkiem dokończone. Wiele z nich znów ujrzało światło dzienne w latach trzydziestych dwudziestego wieku, kiedy Amerykański Instytut Bizantyjski pod kierunkiem Thomasa Whittemore’a odsłonił każdą ważną mozaikę, jaką znalazł.

Spójrz jeszcze raz, zanim pójdziesz dalej. Z trzech postaci tylko Chrystus patrzy na ciebie. Pozostałe dwie patrzą na niego i w tym tkwi cały sens obrazu: stoisz tam, gdzie staliby ludzie, za którymi się wstawiają.

Przystanek 5 z 5 · Galeria południowa, ściana wschodnia, na samym końcu części z mozaikami

Mozaiki cesarzowej Zoe i Komnenów

Bizantyjscy mozaicyści dworscy pracujący dla Konstantyna IX Monomacha i cesarzowej Zoe oraz dla Jana II Komnena i cesarzowej Ireny · Panel Zoe: XI wiek; panel Komnenów: 1122 · Mozaika ze szkła i złota, dwa panele obok siebie na wschodniej ścianie galerii południowej, panel Komnenów przechodzi na sąsiedni filar

Na co zwrócić uwagę

  • Sakiewka w dłoniach każdego cesarza i zwój w dłoniach każdej cesarzowej. Oba panele dokumentują dary dla kościoła.
  • Trzy głowy na panelu Zoe; wszystkie zastąpiły głowy, które zeskrobano.
  • Zaplecione jasne włosy i różowe policzki Ireny, a potem młody Aleksy na filarze obok panelu Komnenów.
Transkrypcja (2:10)

Jesteś na wschodnim końcu galerii południowej, twarzą na wschód, tak jak zorientowana jest cała budowla, a na ścianie przed tobą wiszą dwa pokwitowania.

Znajdź panel z Chrystusem na tronie pośrodku. Siedzi w ciemnoniebieskiej szacie na złotym tle, jedną ręką błogosławi, w drugiej trzyma Ewangelię, a po obu stronach jego głowy widnieją litery IC i XC. Z jednej strony stoi cesarz Konstantyn Dziewiąty Monomach z sakiewką, z drugiej cesarzowa Zoe ze zwojem. O tę sakiewkę i ten zwój tu chodzi. To zapis darów dla kościoła, utrwalony złotem na jego własnej ścianie.

Teraz przyjrzyj się uważnie trzem twarzom. Wszystkie trzy głowy zeskrobano i zastąpiono nowymi. Panel pochodzi z jedenastego wieku i według jednego z wyjaśnień cesarz obok Zoe był początkowo jednym z jej wcześniejszych mężów, Romanem Trzecim albo Michałem Czwartym, i dostał nową twarz, kiedy pojawił się kolejny; według innej teorii cały panel powstał dla wcześniejszej pary i zmieniono wszystkie głowy. Tak czy inaczej patrzysz na poprawkę, a napis nad cesarzem wymienia ostatniego z mężczyzn: Konstantyn Monomach, w Chrystusie wierny cesarz Rzymian. Nad nią widnieje: Zoe, najpobożniejsza augusta.

Drugi panel jest datowany na rok 1122. Pośrodku stoi w ciemnym błękicie Matka Boża z Dzieciątkiem. Z jednej strony cesarz Jan Drugi Komnen w szacie wysadzanej drogimi kamieniami, z sakiewką; z drugiej jego żona, cesarzowa Irena, ze zwojem. Ten sam gest sto lat później i zupełnie inny rodzaj obrazu. Irena była córką króla Węgier Władysława, a mozaicysta dał jej zaplecione jasne włosy, różowe policzki i szare oczy. Panel Zoe idealizuje, ten jest znacznie bliższy portretowi.

Potem spójrz na filar obok panelu. To ich najstarszy syn, Aleksy, młodzieniec bez zarostu, przedstawiony zapewne tak, jak wyglądał, gdy koronowano go na współcesarza. Napis wokół jego ojca nazywa Jana porfirogenetą, zrodzonym w purpurze, czyli urodzonym wtedy, gdy na tronie zasiadał jego własny ojciec, a syn miał tę linię przedłużyć. Nie przedłużył: zmarł na nagłą chorobę w 1142 roku, rok przed ojcem. Jego twarz na mozaice jest wychudła i blada, co odczytywano jako znak tej choroby.

Dwóch cesarzy, dwie cesarzowe i syn, a między nimi dwie sakiewki i dwa zwoje, wciąż na ścianie, na której je umieszczono, żeby dało się je policzyć.

Niezależny przewodnik · Chiaro

Skieruj Chiaro na wszystko, co zobaczysz w Hagii Sophii.

Na ten gmach złożyło się piętnaście wieków, a pięć przystanków to zaledwie próbka. Na samym piętrze stoją sześćdziesiąt cztery kolumny i wisi osiem medalionów, na jednym z parapetów widnieje wydrapane imię wikinga, a w zakątkach, do których ta trasa nie dociera, czekają kolejne mozaiki. Skieruj telefon na rzeźbiony detal, inskrypcję albo błysk złota na odległej ścianie, a Chiaro powie ci, co to jest i czyje to dzieło; zadaj kolejne pytanie i jeszcze jedno, nie ruszając się z miejsca.

Co jest napisane na ośmiu tarczach?Czyje imię jest na tej płycie?Dlaczego zakryto twarze aniołów?

Przed wizytą

01

Dojazd

Plac Ayasofya w stambulskiej dzielnicy Fatih. Zwiedzający nie korzystają z drzwi dla wiernych: kasa trasy dla zwiedzających stoi naprzeciwko fontanny Ahmeda III, wchodzi się tunelem i rampą od południowej strony budowli, a wychodzi rampą od strony północno-wschodniej. Pierwszy przystanek z tej strony jest na zewnątrz, na placu, jeszcze przed tym wszystkim.

Linia tramwajowa T1 ma przystanki Sultanahmet i Gülhane. Pierwszy przystanek z tej strony jest na samym placu Ayasofya.

02

Bilety i wstęp

  • Hagia Sophia jest czynnym meczetem, a części dla zwiedzających są otwarte poza porami modlitw, więc trasa może być na jakiś czas zamykana wokół każdej modlitwy. W dniu wizyty zapytaj przy wejściu.
  • Zagraniczni zwiedzający płacą za wejście na piętro; wierni wchodzą do sali modlitw bezpłatnie osobnymi drzwiami. Gdy w styczniu 2024 roku otwarto trasę dla zwiedzających, ministerstwo ustaliło opłatę na 25 euro. Bilet kupisz w kasie naprzeciwko fontanny Ahmeda III; tam też sprawdź aktualną cenę.
  • Kobiety muszą mieć chustę na głowie, żeby wejść. Weź ją ze sobą.
  • Trwająca od 2025 roku renowacja wzmacnia główną kopułę przed trzęsieniami ziemi; w budowli są rozległe rusztowania i zabezpieczenia, więc niektóre widoki mogą być częściowo zasłonięte.
Oficjalne bilety →
03

Oficjalny audioprzewodnik

Przewodnik ministerstwa jest wbudowany w trasę dla zwiedzających: skanujesz kod QR i słuchasz na telefonie w jednym z 23 języków, przez własne słuchawki albo jednorazowe, sprzedawane przy wejściu. Ministerstwo nie podaje za niego żadnej opłaty poza biletem wstępu. Trasę pokonuje się w ciszy, żeby nie przeszkadzać wiernym na dole, i dlatego wszystkiego słucha się przez słuchawki; zabierz swoje także do tej strony. Ta strona różni się tym, że nie potrzebuje żadnego kodu na ścianie: otwórz ją już na placu, a jeśli wolisz czytać, niż słuchać, każde słowo narracji jest wypisane pod odtwarzaczem.

Oficjalna strona →

Pytania

Czy jest bezpłatny audioprzewodnik po Hagii Sophii?

Tak. Ta strona jest bezpłatna i zaczyna się jeszcze przed biletem, na zewnątrz, na placu Ayasofya: pięć przystanków, a przy każdym możesz czytać tekst, bo jest tuż pod odtwarzaczem. W środku ministerstwo ma własną narrację w 23 językach, uruchamianą kodem QR na telefonie, i nie podaje za nią opłaty poza biletem wstępu. Jeśli zobaczysz coś, o czym nie mówi żadna z nich, zrób zdjęcie i zapytaj aplikację Chiaro, co widzisz.

Czy potrzebuję biletu, żeby słuchać?

Nie do pierwszego przystanku, który jest na zewnątrz, na placu Ayasofya. Pozostałe cztery są na piętrze, jedynej części budowli otwartej dla zwiedzających, a zagraniczni zwiedzający płacą za wejście na górę; bilety sprzedaje kasa naprzeciwko fontanny Ahmeda III. Ministerstwo ustaliło opłatę na 25 euro, gdy trasę otwarto w styczniu 2024 roku, więc aktualną cenę sprawdź w kasie.

Ile kosztuje oficjalny audioprzewodnik po Hagii Sophii?

Ministerstwo nie podaje za niego żadnej opłaty poza biletem wstępu. To narracja w 23 językach, którą uruchamiasz kodem QR i słuchasz na własnym telefonie przez słuchawki, a kto ich nie ma, kupi jednorazowe przy wejściu.

Czy zwiedzający mogą zejść na parter?

Nie. Od stycznia 2024 roku parter służy modlitwie, a zagranicznych zwiedzających prowadzi się rampą na piętro, które w tym samym roku znów otwarto dla zwiedzających. Drugi przystanek na tej stronie opisuje kopułę, medaliony i posadzkę z balustrady nad salą modlitw.

Czy Hagia Sophia jest zamknięta w czasie modlitw?

Części dla zwiedzających są otwarte poza porami modlitw, więc trasa może być na jakiś czas zamykana wokół każdej modlitwy; to czynny meczet. Dokładne godziny zmieniają się w ciągu roku, więc w dniu wizyty zapytaj przy wejściu. Kobiety muszą mieć chustę na głowie, żeby wejść.

Więcej audioprzewodników

Stworzone przez Chiaro. Bez powiązań z zarządcą Hagii Sophii.