Basilica Cisterne · Istanbul · Onafhankelijke gids
Audiogids voor de Basilica Cisterne,
vijf stops, gratis.
336 marmeren zuilen van elk negen meter hoog dragen een bakstenen dak uit de zesde eeuw van ongeveer 138 bij 65 meter, onder de straten van Sultanahmet. Vijf van de verhalen hoor je hier; voor de rest maak je een foto van een zuil of een kapiteel en vraag je Chiaro waar die vandaan komt.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Basilica Cisterne.
Het Milion, de nulmijlpaal van het rijk, naast de cisterne
Basilica Cisterne, Istanbul
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over alles wat je ziet bij de Basilica Cisterne.
De vijf stops · 10 minuten audio
Vijf plekken, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Begin deze audiogids voor de Basilica Cisterne, die je op eigen houtje volgt, overdag bij het Milion: de marmeren stomp op de noordhoek van het Ayasofyaplein waar ooit elke weg van het rijk werd afgemeten, met de cisterne er vlak naast onder de straat. Daarna ga je aan de zuidoostkant van de cisterne de stenen trap af voor het eerste zicht langs de rijen zuilen, en loop je over het stalen looppad dwars door de cisterne: je kijkt omhoog naar de kapitelen en de bakstenen gewelven, blijft staan bij de bewerkte Kippenoogzuil en eindigt bij de twee Medusahoofden in de verste, noordwestelijke hoek. Ongeveer tien minuten luisteren, en ruim minder dan tweehonderd meter lopen onder de grond.
Elke naam, datum en maat op deze pagina steunt op de Engelse en de Turkse Wikipedia-artikelen en op de geschiedenis die de vorige beheerder van de cisterne publiceerde. De cisterne wordt nu beheerd door het Directoraat-Generaal van Stichtingen (Vakıflar Genel Müdürlüğü, vgm.gov.tr), en dat bepaalt de openingstijden en de toegang. Wat het personeel bij de trap en de mededelingen ter plaatse zeggen, gaat voor alles wat hier staat; wijkt het af, volg dan hen en stuur ons een berichtje.
Stop 1 van 5 · Op de noordhoek van het Ayasofyaplein, bij de cisterne, op straat, waar je nog geen ticket nodig hebt
Het Milion, de nulmijlpaal van het rijk, naast de cisterne
Opgericht onder Septimius Severus; onder Constantijn I herbouwd als dubbele boog met een koepel; ernaast een Ottomaanse watertoren (suterazi) · Derde eeuw n.Chr., verbouwd na 330; fragment gevonden en weer rechtop gezet in 1967–68 · Marmer: één fragment, weer rechtop gezet als pijler, van een tetrapylon met koepel op vier bogen, het nulpunt van alle wegafstanden in het rijk
Om op te letten
- De ene marmeren pijler in zijn verzonken, ommuurde kuil: het enige fragment dat in 1967–68 is teruggevonden van de overkoepelde boog vanwaar de afstanden over de wegen van het rijk werden gemeten.
- De hoge toren van breuksteen erachter, de Ottomaanse suterazi of watertoren. De bouw ervan, samen met de uitbreiding van het aquaduct, is de reden dat het Milion verdween.
- De Hagia Sophia aan de overkant van het plein. Daartegenover lagen de tuinen met zuilengalerij van de Stoa Basilica, op de grond boven de cisterne.
Transcriptie (2:04)
Zoek een enkele, gehavende pijler van licht marmer in een verzonken, ommuurde kuil op de hoek van het plein, met vlak erachter een hoge toren van ruwe steen. Veel lijkt het niet. Toch was dit duizend jaar lang het punt vanwaar het hele Oost-Romeinse Rijk zijn wegen mat.
Dit is wat er over is van het Milion. Septimius Severus zette in de derde eeuw de eerste versie neer, toen de stad nog Byzantium heette, en toen Constantijn haar in 330 opnieuw stichtte als zijn nieuwe hoofdstad, werd het de nulmijlpaal van het rijk. In de voet stonden de afstanden naar de belangrijkste steden van het rijk gebeiteld. Constantijn kende de Gouden Mijlpaal op het forum van Rome en wilde er zelf ook een, alleen grootser: een dubbele triomfboog op vier grote bogen met een koepel erop, en op die koepel beelden van hemzelf en zijn moeder Helena, met een kruis tussen hen in, de blik naar het oosten.
Keizers bleven eraan bouwen. Justinianus, de man die de cisterne bouwde waar je zo dadelijk in afdaalt, gaf het een zonnewijzer. In de achtste eeuw werden de gewelven beschilderd met de concilies van de Kerk, en tijdens de beeldenstrijd liet Constantijn de Vijfde die vervangen door taferelen uit de Hippodroom, wat wel iets zegt over zijn prioriteiten.
Het overleefde de plundering van 1204 en de verovering van 1453, en toen, vroeg in de zestiende eeuw, was het er ineens niet meer. De toren erachter is een deel van de verklaring. Dat is een suterazi, een Ottomaanse watertoren, letterlijk een waterweegschaal, en toen het aquaduct in de buurt werd uitgebreid en die toren verrees, ging het Milion tegen de vlakte. Zo was het water van de stad, en dat is het hele verhaal van wat onder je voeten ligt, de genadeklap voor haar beroemdste wegwijzer.
Niemand wist precies waar het had gestaan, tot 1967, toen de huizen erbovenop werden gesloopt en archeologen gingen graven. Ze vonden funderingen en dit ene fragment, en ze konden het thuisbrengen omdat het naast een geknikt Byzantijns waterkanaal lag dat de hoek volgt van de Mese, de hoofdstraat van Constantinopel, die precies hier begon.
Kijk nu naar de Hagia Sophia aan de overkant. Vóór de cisterne van Justinianus was deze grond een groot openbaar plein, de Stoa Basilica, met tuinen binnen een zuilengalerij tegenover de kerk, en tot een brand in 475 stond hier de Keizerlijke Bibliotheek. De cisterne is naar dat plein genoemd, en ze ligt vlak naast je, onder de straat. De straat is op zijn beurt naar de cisterne genoemd: Yerebatan, onder de grond.
Stop 2 van 5 · Onder aan de stenen trap aan de zuidoostkant, waar de wandeling door de cisterne begint
Het eerste zicht: twaalf rijen van achtentwintig zuilen
Byzantijnse bouwers in opdracht van keizer Justinianus I · 532 tot omstreeks 542 · Bakstenen gewelven op 336 zuilen van marmer en graniet, elk 9 m hoog; de ruimte ongeveer 138 bij 65 m
Om op te letten
- De rij recht voor je. Tel de zuilen tot aan de achterwand en bedenk dan dat er twaalf van zulke rijen zijn, 336 zuilen in totaal.
- De vloer onder het ondiepe water: Byzantijnse baksteen uit de zesde eeuw, pas blootgelegd bij de restauratie van 2020–22.
- De spiegelingen. Omdat er nog maar een laagje water in de cisterne staat, zie je de gewelven en kapitelen er dubbel in.
Transcriptie (2:06)
Geef je ogen onder aan de trap even een minuut. Waar ze aan wennen, is een woud: marmeren zuilen in rijen, elk negen meter hoog, elk met een kapiteel en een bakstenen boog erop, die van je weglopen het schemerdonker in, met een vlies van stil water eronder dat ze allemaal verdubbelt.
Het zijn er 336, in twaalf rijen van achtentwintig. De ruimte die ze dragen, is ongeveer 138 meter lang en 65 breed, bijna tienduizend vierkante meter, genoeg voor 80.000 kubieke meter water. Een Duitse archeoloog, Eckhard Unger, mat haar op tijdens de Eerste Wereldoorlog en kwam uit op 138 bij 64,6.
Justinianus liet haar vanaf 532 bouwen, in ongeveer tien jaar, als watervoorraad voor het Grote Paleis van de keizers. Volgens historische teksten werkten er zevenduizend tot slaaf gemaakte mensen aan. Het water kwam uit het Belgradbos, negentien kilometer ten noorden van de stad, via aquaducten, waaronder het aquaduct van Valens.
Daarna raakte ze, bij buitenstaanders tenminste, in de vergetelheid. Na 1453 leverde ze een tijdlang water aan het Topkapıpaleis en later aan de wijk die erbovenop groeide. Mensen lieten emmers zakken door putten in hun huis en dachten er verder niet over na. De man die haar weer op de kaart zette, was een Franse natuuronderzoeker, Petrus Gyllius, die in de jaren 1540 door koning Frans de Eerste naar Constantinopel was gestuurd om oude handschriften op te sporen. Hij mat de ruimte op, telde de zuilen, precies 336, en liet zich ertussendoor roeien, terwijl hij onder de boot vissen zag zwemmen. Daar komt de Turkse naam vandaan, Yerebatan Sarayı, het verzonken paleis: zuilen die oprijzen uit het water, zo ver als het licht van een lamp reikte.
Toen de stad haar tussen 1985 en 1987 leeghaalde, ging er meer dan 50.000 ton slib uit, maakten de boten plaats voor looppaden, en op 9 september 1987 ging ze open als museum.
Kijk nu naast je door het water naar beneden. Die bakstenen vloer is de vloer die de bouwers van Justinianus hebben gelegd. Tientallen jaren lag hij begraven: bij de restauratie van 2020 tot 2022 werd ongeveer 1.440 kubieke meter beton uit het midden van de twintigste eeuw weggebroken, en 1.600 kubieke meter bezinksel weggehaald, om hem te bereiken. Er staat nu nog maar weinig water in de cisterne, en dat dunne laagje over zesde-eeuwse baksteen maakt van de hele ruimte haar eigen spiegelbeeld.
Stop 3 van 5 · Op het looppad, midden in de cisterne, omhoog kijkend tussen de rijen
Omhoog kijken: de kapitelen en de bakstenen gewelven
Byzantijnse bouwers voor Justinianus I, met zuilen uit oudere gebouwen; in 1723 hersteld door de architect Mehmet Ağa uit Kayseri · 532 tot omstreeks 542; herstel in 1723, onder Abdülhamit II, in 1968, 1985–87 en 2020–22 · Bakstenen kruisgewelven op bogen, gedragen door zuilen van 9 m hoog op ongeveer 5 m van elkaar
Om op te letten
- De kapitelen. Zoek een Corinthisch kapiteel vol bladeren en daarnaast een glad, onbewerkt blok: dat ze niet bij elkaar passen, verraadt dat de zuilen hergebruikt zijn.
- De baksteen in de gewelven, gelegd in ringen en visgraten die naar het midden van elk vak toe sluiten.
- De dunne stalen stangen tussen de kapitelen, met stervormige platen waar ze de steen raken. Ze zijn bij de restauratie van 2020–22 aangebracht, tegen aardbevingen.
Transcriptie (2:10)
Blijf ergens op het looppad staan en leg je hoofd in je nek, want het mooiste hier is het deel dat bijna niemand fotografeert: de bovenkant van de zuilen.
Kies één kapiteel en kijk dan naar de buren. Een Corinthisch kapiteel vol krullende acanthusbladeren; daarnaast een glad blok zonder enig beeldhouwwerk; verderop een Ionische top met krullen. Ze passen niet bij elkaar, omdat dat ook nooit de bedoeling was. De meeste zuilen zijn uit vervallen gebouwen gehaald en uit alle hoeken van het rijk naar Constantinopel gebracht, samen met de zuilen voor de Hagia Sophia, en ze zijn uit allerlei soorten marmer en graniet gehouwen. Slechts 98 van de 336 zijn voor deze ruimte gemaakt. De rest is tweedehands, en dat maakt de cisterne tot een van de grote sloperijen van de oudheid, ingezet om een dak te dragen.
Het dak zelf is van baksteen. De bouwers groeven tot op de rots onder de binnenplaats van de keizerlijke stoa, zetten de zuilen in rijen op ongeveer vijf meter van elkaar, verbonden ze met bogen en sloten elk vak af met een bakstenen gewelf. Volg de lagen baksteen en je ziet ze naar het midden van elk vak toe draaien, in ringen en visgraten. Daarna werden de bakstenen muren en de bakstenen vloer afgedicht met een dikke laag horasanmortel, om het water binnen te houden.
Zoek nu de dunne stalen stangen die van kapiteel naar kapiteel lopen, met stervormige platen waar ze de steen raken. Die zijn nieuw. De oude ijzeren trekstangen waren verroest, en bij de restauratie van 2020 tot 2022 zijn ze vervangen door stangen van roestvrij staal, zodat deze ruimte een aardbeving beter kan doorstaan. Bij dezelfde werkzaamheden werden zoutkristallen en begroeiing van het marmer en de baksteen gehaald, en verdween een cementlaag van vijftig centimeter dik die er halverwege de twintigste eeuw op was gesmeerd.
Dat was alleen de laatste lap in drie eeuwen oplapwerk. Het eerste Ottomaanse herstel kwam in 1723, onder sultan Ahmet de Derde, van de architect Mehmet Ağa uit Kayseri; het tweede kwam onder Abdülhamit de Tweede. Tussen 1955 en 1960 werden negen zuilen die dreigden in te storten in een dikke mantel van beton gestoken, en in 1968 werden gescheurd metselwerk en beschadigde zuilen opnieuw hersteld.
Blijft de vraag waarom een waterreservoir eigenlijk Corinthische kapitelen kreeg. Het eerlijke antwoord staat voor je. De zuilen waren er gewoon te halen, de kapitelen kwamen mee, en niemand verwachtte dat er ooit iemand naar zou kijken. Eeuwenlang waren de enigen die ze zagen de mensen die hier met een lamp doorheen roeiden.
Stop 4 van 5 · Op het looppad, midden in de cisterne, tussen de gewone zuilen
De Kippenoogzuil
Laat-Romeinse steenhouwers; hergebruikt door de bouwers van Justinianus I · Laat-Romeins; het beeldhouwwerk lijkt op de zuilen van de boog van Theodosius I (379–395); hergebruikt 532 tot omstreeks 542 · Marmeren zuil met ogen, schuine takken en tranen in reliëf, 9 m hoog net als de zuilen eromheen
Om op te letten
- De ringen die als ogen zijn uitgehakt, elk met een staart die als een traan langs de schacht naar beneden loopt.
- De schuine takken die er in reliëf tussen zijn gebeiteld.
- De sobere buren, die hetzelfde gewelf dragen zonder enige versiering.
Transcriptie (1:36)
Houd onder het lopen je ogen op de zuilen gericht, want tussen honderden gladde schachten staat er één die eruitziet alsof hij huilt. Komt er een zuil in zicht die van boven tot onder is bewerkt, blijf daar dan staan.
Bekijk het patroon van dichtbij. Ringen als ogen, elk met een staart die eronder wegloopt als een traan, en schuine takken ertussen, allemaal in reliëf over de hele schacht uitgehakt. De naam die eraan is blijven hangen, is het Kippenoog, en de druppels worden gelezen als tranen. Hij is even hoog als elke andere zuil hier, negen meter, en op zichzelf zou hij een fraai stuk laat-Romeins beeldhouwwerk zijn. Maar hier beneden, in een ruimte die alleen gebouwd is om water te bewaren, is hij een buitenbeentje.
Hij is niet voor een cisterne gemaakt. Hij lijkt sterk op de zuilen van een triomfboog die keizer Theodosius de Eerste, die regeerde van 379 tot 395, liet neerzetten op het Forum Tauri, het grote plein van de stad dat nu Beyazıt heet. Of deze zuil van precies die boog komt, is nergens vastgelegd. Wat de gelijkenis je wel vertelt, is hoe de bouwers van Justinianus te werk gingen. Ze hadden 336 zuilen nodig en haalden ze waar ze die vonden: uit vervallen gebouwen, uit alle hoeken van het rijk, van monumenten waarvan de keizers al ruim een eeuw dood waren.
Die gewoonte verklaart hoe de hele ruimte eruitziet. De meeste zuilen om je heen zijn gladde cilinders; een paar zijn hoekig of gegroefd; één zit vol ogen. Ze stonden er om een dak te dragen, en wat erin was gebeiteld, kwam gewoon mee.
Bij de restauratie van 2020 tot 2022 is het marmer hier voorzichtig ontdaan van begroeiing en zout. Breng je gezicht op de hoogte van een van de ogen en volg de traan langs de steen tot aan de volgende ring. Kijk dan naar de zuilen ernaast, die hetzelfde gewelf en hetzelfde gewicht dragen zonder enige versiering, en je ziet de hele cisterne in één oogopslag: één triomfzuil die precies hetzelfde draagt als driehonderd doodgewone.
Stop 5 van 5 · De noordwesthoek van de cisterne, aan het uiterste eind van het looppad, het verst van de trap
De twee Medusahoofden in de noordwesthoek
Naamloze laat-Romeinse beeldhouwers; door de bouwers van Justinianus I hergebruikt als zuilbasementen · Laat-Romeins; hergebruikt 532 tot omstreeks 542; blootgelegd 1985–87 · Twee bewerkte marmerblokken, het ene ondersteboven en het andere op zijn kant, onder twee van de zuilen van 9 m in de cisterne
Om op te letten
- Het hoofd dat ondersteboven ligt: de kin boven, het haar uitgespreid over de vloer.
- Het tweede hoofd, op zijn kant gedraaid onder de andere zuil.
- Het bewerkte sokkelblok boven op het omgekeerde hoofd, een apart stuk tussen Medusa en de schacht van de zuil.
Transcriptie (1:48)
Deze wandeling eindigt in de noordwesthoek van de cisterne, aan de voet van twee zuilen, bij datgene waarvoor de meeste mensen de trap af kwamen: twee enorme stenen gezichten van Medusa, het ene ondersteboven, het andere op zijn kant.
Begin met het omgekeerde hoofd. De kin zit boven en het haar waaiert uit over de vloer. In de Griekse mythologie was Medusa een van de drie zussen die de Gorgonen heetten, en wie haar in de ogen keek, veranderde in steen. Boven op haar ligt een apart bewerkt sokkelblok, en daaruit rijst de zuil op. Zoek dan het tweede hoofd, op zijn kant gedraaid onder de andere zuil.
Niemand weet waar ze vandaan komen. Vermoedelijk zijn ze uit een laat-Romeins gebouw weggehaald, en de steen zou uit de groeven van het eiland Proconnesus komen. Er is geen enkel bewijs dat een van beide blokken al een zuilbasement was voordat het hier belandde. Te zien waren ze ook niet. Ze kwamen pas tevoorschijn bij de grote schoonmaak van 1985 tot 1987, toen er meer dan 50.000 ton slib uit de cisterne werd gehaald.
Waarom dan ondersteboven en op hun kant? Daar gaan drie verhalen over. Het eerste zegt dat de bouwers haar met opzet omdraaiden, zodat haar blik hier beneden zijn kracht zou verliezen. Het tweede zegt dat het gewoon hergebruik is: een blok van de juiste maat, neergelegd zoals het paste, de stand toeval. Het derde leest er een boodschap in: het oude heidense beeld, omvergeworpen door een christelijke stad. Geen van de drie is te bewijzen, en het is eigenlijk wel passend dat het beroemdste wat de cisterne heeft, precies het enige is dat niemand kan verklaren.
De ruimte houdt hier trouwens ook niet helemaal op. Eenenveertig zuilen in een deel aan deze noordwestkant zijn onder Abdülhamit de Tweede afgesloten en zijn vandaag niet te zien, dus wat je hebt doorlopen, is niet de hele cisterne.
De hoofden hebben ver gereisd zonder van hun plek te komen. Dan Brown nam de cisterne en haar omgekeerde Medusa op in zijn roman Inferno uit 2013, en de ontknoping van de film uit 2016 speelt zich hier beneden af. Alleen is de film hier niet opgenomen: in Budapest werd op een set een kopie van de cisterne op ware grootte gebouwd, zodat de echte geen schade zou oplopen. Het gezicht voor je is het origineel, en ze staat al sinds de zesde eeuw op haar hoofd.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Richt Chiaro op alles wat je in de Basilica Cisterne ziet.
Vijf stops behandelen maar een handvol van de 336 zuilen, en elk van de andere heeft een eigen geschiedenis: een kapiteel gered uit een of ander vervallen gebouw, een schacht uit een ander soort marmer, een reparatie uit 1723. Houd je telefoon omhoog naar de zuil die toevallig het licht vangt en stel je vraag. Chiaro benoemt de steen, doet een eerlijke gok naar de groeve of de ruïne waar hij vandaan komt, wijst je op het volgende dat de moeite waard is en blijft antwoorden, het hele looppad af.
Voor je gaat
Zo kom je er
Sultanahmet, in het stadsdeel Fatih in Istanbul: de cisterne ligt 150 meter ten zuidwesten van de Hagia Sophia, onder de Yerebatan Caddesi, naast het Milion op de noordhoek van het Ayasofyaplein. Binnen gaat de stenen trap aan de zuidoostkant naar beneden. Stop één is het Milion zelf, boven op straat.
Tramlijn T1 heeft een halte Sultanahmet, tussen Gülhane en Çemberlitaş. Stop één ligt op de noordhoek van het Ayasofyaplein, bij het Milion.
Tickets en toegang
- De beheerder, het Directoraat-Generaal van Stichtingen, bepaalt de openingstijden en de toegang. Controleer ze allebei bij de ingang op de dag dat je gaat.
- Luister naar stop één boven op straat, vóór de trap. Die ligt bij het Milion, naast de cisterne, en je hebt er geen ticket voor nodig.
- Volg het looppad van de trap aan de zuidoostkant richting het noordwesten: de Medusahoofden liggen aan het uiterste eind, het verste punt vanaf de trap.
De officiële audiogids
Het Directoraat-Generaal van Stichtingen, dat de cisterne beheert, heeft geen officiële audiogids gepubliceerd en ook geen prijs voor een audiogids, dus vraag bij de ingang of er een gids wordt aangeboden. Voor deze vijf stops heb je alleen de browser van je telefoon nodig, van de stoep bij het Milion tot aan de Medusahoofden, en elke vertelling staat uitgeschreven onder de speler, handig in het halfdonker als je liever leest dan luistert.
Officiële website →Vragen
Bestaat er een gratis audiogids voor de Basilica Cisterne?
Deze pagina is er een: vijf stops, te beginnen boven op straat bij het Milion en eindigend onder de Medusahoofden, afgespeeld in de browser van je telefoon, met elk woord van elke stop uitgeschreven onder de speler. Kom je onderweg iets tegen, een kapiteel, een zuil of een stuk Ottomaans herstelwerk, maak er dan een foto van en vraag Chiaro wat het is.
Kan ik zonder ticket naar de audiogids voor de Basilica Cisterne luisteren?
Naar de eerste stop wel. Die ligt bij het Milion, op straat op de noordhoek van het Ayasofyaplein, naast de cisterne. De andere vier liggen onder de grond, voorbij de ingang, en de toegang daar bepaalt de beheerder, het Directoraat-Generaal van Stichtingen, dus controleer die bij de ingang.
Wat kost de officiële audiogids van de Basilica Cisterne?
Het Directoraat-Generaal van Stichtingen, dat de cisterne beheert, heeft geen officiële audiogids gepubliceerd en er ook geen prijs voor genoemd; vraag bij de ingang of er een gids wordt aangeboden. Naar deze vijf stops luisteren is gratis.
Waar zijn de Medusahoofden in de Basilica Cisterne?
In de noordwesthoek, aan de voet van twee zuilen, helemaal aan het eind van de wandeling vanaf de stenen trap aan de zuidoostkant. Het ene hoofd ligt ondersteboven, het andere op zijn kant. Beide zijn blootgelegd bij de schoonmaak van 1985 tot 1987.
Waar begin ik de wandeling door de Basilica Cisterne?
Boven de grond, bij het Milion: de eenzame marmeren pijler in een verzonken kuil op de noordhoek van het Ayasofyaplein, naast de cisterne. Speel daar stop één af, ga dan de stenen trap aan de zuidoostkant af en volg het looppad tussen de zuilen door naar het noordwesten.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan de Basilica Cisterne.