Kunsthistorisches Museum · Wenen · Onafhankelijke gids
Audiogids voor het Kunsthistorisches Museum Wenen,
vijf stops, gratis.
Luister ze alle vijf hier, zonder iets te installeren. Voor de pakweg 770 andere schilderijen boven en de 2.200 voorwerpen beneden in de Kunstkammer is er de camera van Chiaro.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Kunsthistorisches Museum.
Saliera
Kunsthistorisches Museum Wenen
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over elk werk in het Kunsthistorisches Museum.
De vijf stops · 10 minuten audio
Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Eén trap, vier zalen, vijf werken. Je begint op de begane grond in zaal XXIX van de Kunstkammer, bij de gouden Saliera van Cellini. Daarna neem je de trap naar de Schilderijengalerij op de eerste verdieping: Caravaggio’s David in zaal V aan de Italiaanse kant, dan dwars door de Koepelhal naar De schilderkunst van Vermeer in zaal XII, en via zaal XI naar zaal X, waar De toren van Babel en Jagers in de sneeuw van Bruegel een paar meter uit elkaar hangen. Samen zo’n tien minuten audio, en drie kwartier tot een uur lopen en kijken.
Zaalnummers, jaartallen, afmetingen en inventarisnummers op deze pagina komen uit de online collectie van het museum zelf op khm.at en uit een tweede, onafhankelijke bron. Ophangingen veranderen en panelen reizen naar tentoonstellingen. Zegt het bordje aan de muur iets anders dan deze pagina, geloof dan het bordje en laat het ons weten, dan passen we het aan.
Stop 1 van 5 · Kunstkammer, zaal XXIX, begane grond
Saliera
Benvenuto Cellini · 1540–1543 · Goud, email, ebbenhout en ivoor, 28,5 × 21,5 × 26,3 cm
Om op te letten
- Het tempeltje bij de elleboog van de vrouw. Dat is het peperbusje. Het scheepje naast de man met de drietand is voor het zout.
- Een salamander onder haar linkerhiel. Dat was het persoonlijke embleem van koning Frans de Eerste, en hij staat voor het vuur.
- De jonge mannen met bolle wangen in de ovale voet. Het zijn de winden uit de vier windstreken.
- Het formaat. Het geheel meet 28,5 bij 21,5 bij 26,3 centimeter en past in een schoenendoos.
Transcriptie (1:54)
Goud, en niet eens zo veel. Wat hier voor je in de vitrine staat, kun je met twee handen dragen, en bijna drie jaar lang wist niemand waar het was.
Benvenuto Cellini maakte het in 1543 af voor koning Frans de Eerste van Frankrijk. Hij werkte daarvoor een ontwerp uit dat hij jaren eerder had getekend voor een kardinaal in Rome. Het goud is niet in een mal gegoten: elk onderdeel heeft hij met de hand gedreven. In zijn autobiografie schrijft hij dat hij er duizend scudi voor betaald kreeg.
Begin bij de twee figuren. De man met de drietand is Neptunus, de zee, en het scheepje naast hem is het zoutvat, de reden dat dit ding überhaupt bestaat. Tegenover hem zit Tellus, de aarde, met een klassiek tempeltje bij haar elleboog, en dat is voor de peper. Rond de ovale voet zie je de vier winden, jonge mannen met bolle wangen, en de tijden van de dag, die Cellini leende van Michelangelo’s Dag, Nacht, Dageraad en Schemering in de Medici-kapel in Florence. Onder de linkerhiel van Tellus zit een salamander. Dat was het persoonlijke embleem van Frans de Eerste, en hij staat voor het vuur. Zo zijn alle vier de elementen aanwezig in iets ter grootte van een schoenendoos. Aan de onderkant zitten kleine kogeltjes, zodat een bediende het over een lange feesttafel kon laten rollen.
Dit is het enige werk in goud van Cellini dat nog bestaat. Bijna al het andere dat hij maakte, is omgesmolten, en ook dit stuk ontsnapte in 1562 maar net aan dat lot. Bij de Habsburgers kwam het terecht als diplomatiek geschenk, van Karel de Negende van Frankrijk aan aartshertog Ferdinand de Tweede van Tirol, die bij de bruiloft van de Franse koning diens plaats had ingenomen.
En toen, op elf mei 2003, werd het gestolen. Het gebouw stond op dat moment in de steigers voor herstelwerk. De dief liet het alarm afgaan, het personeel hield dat voor een storing, en pas om twintig over acht ’s ochtends zag iemand de lege vitrine. Het museum loofde een miljoen euro uit. Op eenentwintig januari 2006 kwam het in een loden kist boven de grond, begraven in een bos bij Zwettl, negentig kilometer ten noorden van Wenen. De dief, Robert Mang, gaf zichzelf aan nadat de politie camerabeelden had vrijgegeven en mensen die hem kenden zijn gezicht herkenden. Hij kreeg vier jaar cel. Het voorwerp waar je nu naar kijkt, is verzekerd voor ongeveer zestig miljoen dollar.
Stop 2 van 5 · Schilderijengalerij, zaal V, eerste verdieping
David met het hoofd van Goliath
Caravaggio · rond 1600/01 · Olieverf op populierenhouten paneel, 91,2 × 116,2 cm
Om op te letten
- De drager. Dit is populierenhout, geen doek, en dat is zeldzaam bij Caravaggio. Daardoor is het verfoppervlak merkbaar gladder.
- Het gezicht van David. Het museum zelf noemt hem een melancholieke overwinnaar, die net zo goed over zichzelf nadenkt als over de man die hij heeft gedood.
- Het afgehakte hoofd. Hier is het niemand in het bijzonder. In de Romeinse versie van hetzelfde onderwerp geldt het hoofd algemeen als Caravaggio’s eigen gezicht.
- De andere Caravaggio’s. In dezelfde zaal hangen er nog twee: de Rozenkransmadonna en de Doornenkroning.
Transcriptie (1:50)
Een jongen in een los wit hemd houdt een afgehakt hoofd op armlengte van zich af, en erg tevreden met zichzelf kijkt hij niet. Caravaggio schilderde deze scène minstens drie keer. Er is een vroege versie in het Prado in Madrid en een latere in de Galleria Borghese in Rome, en dit is die van Wenen.
Het moment komt uit het eerste boek Samuel. David heeft de Filistijnse kampioen gedood en wordt aan koning Saul voorgesteld, met het hoofd nog in zijn hand. Het zwaard over de schouder van de jongen is dat van Goliath zelf. Het museum noemt de figuur in zijn beschrijving een melancholieke overwinnaar: iemand die net zo goed over zichzelf lijkt na te denken als over de man die hij zojuist heeft gedood.
Kijk nu eens naar het oppervlak in plaats van naar het verhaal. Dit is op populierenhout geschilderd, niet op doek. Caravaggio werkte bijna altijd op doek, en het paneel geeft de verf een gladheid die je op een meter afstand al ziet. Het museum plaatst het schilderij qua stijl dicht bij zijn Romeinse jaren en bij de Rozenkransmadonna, die in deze zelfde zaal hangt.
Aan het model hangt een naam, al is die niet zeker. Hij lijkt op een oudere versie van de jongen die poseerde voor Amor vincit omnia en voor de schilderijen van Johannes de Doper van rond 1602, en verschillende auteurs, Peter Robb het nadrukkelijkst, zien in hem Cecco, een leerling van Caravaggio in Rome. Wat het hoofd hier niet is: een zelfportret. In de Borghese-versie in Rome geldt het hoofd van Goliath algemeen als zelfportret. Daarom leest dat schilderij als een bekentenis, terwijl deze David, zoals sommige auteurs het zeggen, de triomfantelijkste van de twee is.
In mei 1606 doodde Caravaggio bij een vechtpartij in Rome een man, Ranuccio Tomassoni, en verliet hij de stad met een doodvonnis boven zijn hoofd.
De weg die dit paneel naar Wenen aflegde, is het weten waard. De eerste bekende eigenaar is de graaf van Villamediana, die in 1622 stierf. Daarna was het van koning Karel de Eerste van Engeland. Vervolgens ging het door de collectie-Imstenraed in Amsterdam, en in 1667 kwam het hier in keizerlijk bezit, waar het sindsdien is gebleven.
Nog één ding, van vierhonderd jaar later. In 2020 sneed de ontwerper Virgil Abloh dit schilderij bij, hing David in Photoshop kettingen om de nek en gebruikte het als hoes voor een rapalbum van Westside Gunn, Pray for Paris.
Stop 3 van 5 · Schilderijengalerij, zaal XII, eerste verdieping
De schilderkunst
Johannes Vermeer · ca. 1666/68 · Olieverf op doek, 120 × 100 cm
Om op te letten
- Het doek op de ezel. Alleen de lauwerkrans staat er al op. Meer heeft de schilder nog niet geschilderd.
- De signatuur, op de onderste rand van de kaart, rechts van het meisje: I Ver-Meer. Een datum is er niet.
- De dubbelkoppige adelaar boven op de kroonluchter, het teken van de Habsburgse keizers die ooit over deze gewesten heersten.
- De kaart zelf. Die toont de zeventien provinciën als één land, met het westen boven in plaats van het noorden.
Transcriptie (2:07)
Het gordijn is voor je opzijgeschoven en de schilder zit met zijn rug naar je toe. Hij is nog maar net begonnen aan het doek op zijn ezel: het enige wat hij tot nu toe heeft aangelegd, is de lauwerkrans op het hoofd van het meisje. De trompet, het zware boek, de blauwe jurk, de kaart achter haar: dat moet allemaal nog komen.
Het meisje is verkleed als Clio, de muze van de geschiedenis. De krans, de trompet en het boek komen rechtstreeks uit het handboek met personificaties van Cesare Ripa, een boek dat elke Hollandse schilder in de kast had staan.
Kijk naar de kaart op de achterwand. Het is een echte, in 1636 uitgegeven door Claes Janszoon Visscher, en hij toont de zeventien provinciën van de Nederlanden als één land, met het westen boven in plaats van het noorden. Toen Vermeer hem schilderde, was dat land al uit elkaar gevallen. Kijk dan naar de kroonluchter ervoor. Bovenop zit een dubbelkoppige adelaar, het teken van de Habsburgse keizers die vroeger over dat hele land heersten.
Zoek dan de signatuur. Die is in de onderste rand van de kaart geschilderd, rechts van het meisje: I Ver-Meer. Nergens op het doek staat een datum.
Vermeer wilde dit schilderij niet verkopen. Hij zat een groot deel van zijn leven in de schulden en hield het toch. Na zijn dood droeg zijn weduwe Catharina het over aan haar eigen moeder, om het buiten bereik van de schuldeisers te houden, en de curator van de nalatenschap, de Delftse microscopist Antonie van Leeuwenhoek, verklaarde die overdracht onrechtmatig. Daarna hing het tientallen jaren in Wenen onder de naam van Pieter de Hooch, met een vervalste signatuur van De Hooch erop, tot de Duitse kunsthistoricus Gustav Friedrich Waagen rond 1860 aantoonde dat het van Vermeer was.
Dan de twintigste eeuw. Graaf Rudolf Czernin had het in 1813 voor vijftig gulden gekocht. In november 1940 kocht Adolf Hitler het van de familie voor één komma tweeëntachtig miljoen Reichsmark, via zijn agent Hans Posse, voor het museum dat hij in Linz wilde bouwen. Het einde van de oorlog bracht het onder de grond door, in de zoutmijn van Altaussee. Een Amerikaanse officier, Andrew Ritchie, die in Oostenrijk het programma voor Monumenten, Schone Kunsten en Archieven leidde, bracht het van München terug naar Wenen door zichzelf samen met het schilderij in een treincoupé op te sluiten.
Op zeven november 1946 werd het aan dit museum overgedragen, en in 1958 werd het in de collectie opgenomen. De familie Czernin heeft het meermaals teruggevraagd. De laatste weigering kwam in 2011, van de Oostenrijkse regering.
Stop 4 van 5 · Schilderijengalerij, zaal X, eerste verdieping
De toren van Babel
Pieter Bruegel de Oude · 1563 · Olieverf op eikenhouten paneel, 114,4 × 155,5 cm
Om op te letten
- De signatuur. Die is in een steenblok op de voorgrond gehakt, vlak bij de gekroonde figuur: BRVEGEL FE, en 1563 in Romeinse cijfers.
- Kale rots die onderaan in het midden door het metselwerk breekt. De toren wordt rond een kleine, steile berg gebouwd.
- De bogen rechts die nu al doorzakken. Ze staan haaks op de hellende grond in plaats van loodrecht.
- De haven rechts, met zijn kranen en schepen. Het is een Vlaamse haven, en naast het bouwwerk lijkt hij piepklein.
Transcriptie (1:59)
Kies één arcade en volg die met je ogen rond de toren. Hij komt niet terug op de hoogte waar hij begon. Geen enkele verdieping ligt echt horizontaal: het hele gebouw is één opgaande spiraal, en de bogen staan haaks op de hellende ondergrond in plaats van loodrecht. Daarom zakken er rechts al een paar scheef. De bovenste verdiepingen gaan omhoog voordat de onderste af zijn. Bruegel wist precies wat hij liet zien. Zijn laatste opdracht, onvoltooid toen hij stierf, was een reeks documentaire schilderijen over het graven van een kanaal tussen Brussel en Antwerpen, en zijn bouwplaatsen kloppen tot in de details.
Het metselwerk is Romeins. Die lagen bogen zijn het Colosseum, dat Bruegel tien jaar voordat hij dit paneel schilderde met eigen ogen in Rome had gezien, en dat christenen in zijn tijd zagen als een monument voor hoogmoed en voor vervolging. Rome als Babylon was in de Nederlanden van 1563 geen onschuldige vergelijking. De katholieke Kerk hield elke dienst nog in het Latijn, terwijl de protestantse beweging om hem heen zich in allerlei talen verspreidde. Een paar jaar na dit paneel begon Antwerpen met het drukken van zijn beroemde Polyglotbijbel, de Schrift naast elkaar in vijf talen.
Kijk nu linksonder. Daar staat een gekroonde figuur met een groepje mannen. Dat is vermoedelijk Nimrod, de koning die volgens sommige christelijke tradities opdracht gaf de toren te bouwen. In een steenblok vlak bij hem hakte Bruegel zijn signatuur en het jaartal: BRVEGEL FE, en dan 1563 in Romeinse cijfers.
Zoek naar kale rots. Onderaan in het midden, en hoger rechts nog eens, maakt het metselwerk plaats voor grijze steen. De toren wordt gebouwd rond een heel steil bergje, dat de bouwlieden gewoon mee hebben ingemetseld.
Kijk dan naar rechts, naar de haven, met zijn kranen, schepen en kades. Het is een Vlaamse haven, geen Mesopotamische, en naast de toren is hij piepklein. Dat is de truc die het gebouw zijn schaal geeft.
Bruegel schilderde dit onderwerp drie keer. De vroegste versie, een miniatuur op ivoor die hij in Rome maakte, is verloren. De andere die bewaard is gebleven, is half zo hoog en half zo breed als deze en hangt in Rotterdam. Dit exemplaar schilderde hij voor Nicolaes Jonghelinck, een Antwerpse bankier die op een bepaald moment zestien Bruegels bezat. Van hem ging het waarschijnlijk in 1566 naar de stad Antwerpen, daarna naar keizer Rudolf de Tweede, en vervolgens naar de collectie van aartshertog Leopold Wilhelm, de ruggengraat van de zaal waarin je nu staat.
Stop 5 van 5 · Schilderijengalerij, zaal X, eerste verdieping
Jagers in de sneeuw (Winter)
Pieter Bruegel de Oude · 1565 · Olieverf op eikenhouten paneel, 116,5 × 162 cm
Om op te letten
- Eén magere vos aan een speer over de schouder van de middelste jager. Dat is de hele vangst, en in de sneeuw voor de mannen lopen de sporen van een haas die is ontsnapt.
- Het uithangbord links, losgeraakt van een van zijn haken. Er staat Dit Is Gulden Hert op, dit is het Gouden Hert, met het hert van Sint-Hubertus, de patroonheilige van de jagers.
- Het molenrad rechts beneden in het dal. Het is muurvast bevroren.
- Een ekster die boven in het midden over het paneel vliegt, en kraaien in de kale bomen. Bruegel gebruikte ze allebei als onheilsteken.
Transcriptie (2:26)
Kijk eerst naar de vos. Het is er één, en hij is mager. Hij hangt aan een speer over de schouder van de middelste jager, en hij is de hele opbrengst van de dag. De honden zijn broodmager en lopen met hun kop omlaag. In de sneeuw voor de mannen staan de sporen van een haas die is ontkomen. Dit is het vaakst gereproduceerde wintertafereel uit de Europese kunst, en het is een schilderij over een slechte dag.
Bruegel signeerde het onderaan in het midden, BRVEGEL en dan 1565 in Romeinse cijfers. Het hoort bij een reeks van zes schilderijen over de tijden van het jaar, gemaakt voor de Antwerpse bankier Nicolaes Jonghelinck. Vijf van de zes zijn bewaard gebleven, en drie daarvan hangen in deze zaal: dit, De sombere dag en De terugkeer van de kudde. De hooioogst hangt in Praag, in het Lobkowiczpaleis, en De korenoogst in het Metropolitan Museum in New York. Drie vijfde van wat er van Bruegels jaar over is, hangt dus om je heen.
Laat je blik nu dwalen. Links, voor de herberg, maken een paar volwassenen en een kind zich klaar om boven een open vuur een varken af te schroeien, want zo ziet december eruit. Het uithangbord boven hen is van een van zijn haken geschoten en hangt scheef. Er staat Dit Is Gulden Hert op, dit is het Gouden Hert, en de afbeelding toont het visioen van Sint-Hubertus, of van Sint-Eustachius: een hert met een kruis tussen zijn gewei. De patroonheilige van de jagers waakt hier over drie mannen die één vos hebben gevangen.
Beneden in het dal staat het molenrad stijf bevroren. Op de vijvers schaatsen silhouetten, spelen mensen kolf, een voorloper van ijshockey, en eisstock, zoiets als curling. Bruegel zette ze neer als silhouetten, kleine donkere vlekjes op het ijs.
Kijk dan omhoog. In de kale bomen zitten kraaien, en boven in het midden vliegt een ekster over het paneel. Bruegel gebruikte beide vogels soms als onheilsteken, en in de Nederlandse volksoverlevering hoort de ekster bij de duivel. En kijk naar de horizon: grillige bergtoppen, van een soort die nergens in de Lage Landen te vinden is.
Het jaartal zegt iets. Met 1565 begon een reeks meedogenloze winters die we nu de Kleine IJstijd noemen. Dit is dus geen nostalgisch tafereel.
Het schilderij kwam hier op dezelfde manier als het grootste deel van deze collectie. Van Jonghelinck ging het naar de stad Antwerpen, die het in 1594 aan aartshertog Ernst schonk. Ernst stierf het jaar daarop, het ging naar Rudolf de Tweede, en daarna naar aartshertog Leopold Wilhelm.
Het laat mensen nooit los. Tarkovski verwerkte het in 1972 in Solaris, in de scène zonder zwaartekracht, onder een orgelprelude van Bach. Lars von Trier gebruikte het meerdere keren in Melancholia. En de kunsthistoricus Martin Kemp wees erop dat waarschijnlijk geen enkel wereldlijk onderwerp op meer kerstkaarten staat. Een vreemd tweede leven voor drie uitgeputte mannen en één dode vos.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Er hangen twaalf Bruegels in dit gebouw. Over de andere tien vertelt Chiaro je de rest.
Vijf werken, en dan is deze pagina vol. De app niet: fotografeer een schilderij, een vitrine, een helm of een mummiekist, waar ook in het gebouw, en Chiaro vertelt je hardop wat het is en waarom het hier staat, terwijl je er nog voor staat. Daarna kun je er gewoon met de app over in discussie gaan.
Voor je gaat
Zo kom je er
Maria-Theresien-Platz, 1010 Wenen, aan de Ring, met aan de overkant van het plein het Naturhistorisches Museum, zijn bijna identieke tweelingbroer. De hoofdingang ligt aan het Maria-Theresien-Platz; de ingang zonder trappen zit om de hoek aan Burgring 5, waar de bezoekersservice je naar de lift brengt.
Neem de U3 naar Volkstheater of de U2 naar Museumsquartier; van allebei is het een paar minuten lopen. Trams 1, 2, 71 en D en bus 57A stoppen buiten op de Burgring; het museum noemt de halte Burgring / Kunsthistorisches Museum. Vanaf Westbahnhof raadt het de U3 aan, vanaf Hauptbahnhof tram D.
Tickets
- Vanaf 8 september 2026 kom je alleen nog binnen met een tijdslot. Reserveer er een op khm.at voordat je op reis gaat.
- Pas op met maandag. Een groot deel van het jaar is het museum op maandag dicht, en in de drukste weken is het elke dag open. Kijk dus in de kalender voor jouw datum, niet naar de openingstijden die bovenaan staan.
- Online zijn tickets een paar euro goedkoper dan aan de kassa, en iedereen onder de 19 mag gratis naar binnen.
- Donderdag is de lange dag: dan blijft het gebouw open tot 21.00 uur.
- De garderobe is gratis, maar er is geen bagageopslag. Kom dus niet met je koffer rechtstreeks van het station.
De officiële audiogids
Het museum verhuurt aan de balie een eigen audiogids voor zes euro, of acht voor een versie die twee mensen kunnen delen en negen voor de gezinsversie, in tien talen, waaronder Engels. Er is ook een gratis KHM-app en een interactieve plattegrond. De vijf stops op deze pagina kosten niets en je hebt er geen extra apparaat voor nodig.
Officiële website →Vragen
Is er een gratis audiogids voor het Kunsthistorisches Museum?
Deze pagina is er een. Vijf werken, vijf opnames die je zo in de browser van je telefoon afspeelt, met de transcriptie eronder, bij elk werk het zaalnummer, en niets te downloaden. Voor de werken die deze pagina overslaat, vertelt de Chiaro-app je over alles wat je voor je ziet en fotografeert.
Wat kost de officiële audiogids van het Kunsthistorisches Museum?
Een paar euro voor het standaardapparaat en iets meer voor de versie voor twee en de gezinsversie, bovenop de toegangsprijs, in tien talen, waaronder Engels. Het museum heeft ook een eigen gratis app. De actuele prijzen staan op khm.at.
Waar hangt Jagers in de sneeuw in het Kunsthistorisches Museum?
In de Schilderijengalerij op de eerste verdieping, zaal X, in de helft met Hollandse, Vlaamse en Duitse schilderkunst. De toren van Babel hangt een paar meter verderop aan dezelfde wanden. Beide horen bij de twaalf panelen van Bruegel in het museum, de grootste verzameling van zijn werk ter wereld.
Is het Kunsthistorisches Museum op maandag gesloten?
Dat hangt af van het seizoen, en daarom spreken overzichten elkaar tegen. Het grootste deel van het jaar is het museum van dinsdag tot en met zondag open, en in de drukste periodes elke dag. Een maandag begin september is dus dicht, een maandag eind oktober niet. Bovenaan de eigen openingstijden van het museum staat het hele jaar door “dagelijks geopend”, dus kijk voor de precieze dag van je bezoek in de kalender op khm.at, of in het overzicht van het toeristenbureau van Wenen, dat per seizoen wordt bijgewerkt.
Waar staat de Saliera, en is die echt gestolen?
In de Kunstkammer, zaal XXIX, op de begane grond, in een eigen vitrine. En ja: het zoutvat werd op 11 mei 2003 meegenomen terwijl het gebouw in de steigers stond, en in januari 2006 opgegraven in een bos bij Zwettl, zo’n 90 kilometer ten noorden van Wenen.
Hoe lang duren deze vijf stops?
Zo’n tien minuten audio, en drie kwartier tot een uur echt lopen en stilstaan, want de route gaat over twee verdiepingen en door beide helften van de Schilderijengalerij. Trek twee tot drie uur uit als je de rest van de Bruegelzaal en de Kunstkammer goed wilt zien.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Kunsthistorisches Museum.