Leopold Museum · Wenen · Onafhankelijke gids
Audiogids voor het Leopold Museum,
vijf stops, gratis.
Vijf opnamen die je meteen op deze pagina afspeelt, zonder iets te installeren. Voor de andere 6.000 werken die er hangen, vertelt Chiaro het verhaal aan de hand van een foto.
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Leopold Museum.
Dood en leven
Leopold Museum, Wenen
Dat was het gratis deel
Eén foto is genoeg: Chiaro vertelt je over elk werk in het Leopold Museum.
De vijf stops · 11 minuten audio
Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.
Deze audiogids voor het Leopold Museum bestaat uit twee Klimts boven en drie Schieles een verdieping lager. Neem de lift naar niveau 4 voor Dood en leven en het vierkante, bijna abstracte meer van Aan de Attersee, en loop dan naar niveau 3 voor de kleine, donkere Dode stad III en de twee panelen die Schiele in 1912 als paar schilderde: Wally Neuzil en zijn eigen Zelfportret met lampionplant. Reken op elf minuten luisteren en zo’n twintig minuten op de been.
Alles wat hier over deze vijf schilderijen wordt verteld, komt uit de online collectie van het Leopold Museum zelf, op onlinecollection.leopoldmuseum.org, met Wikidata als tweede, onafhankelijke controle voor elk werk. Het museum vermeldt op welk niveau een werk hangt, nooit de zaal, dus ook deze pagina houdt het bij het niveau. Collecties reizen, en een schilderij dat is uitgeleend of twee wanden verderop hangt, klopt dan niet met wat hier staat; wat het bordje aan de wand die dag zegt, is wat geldt, en met een berichtje van jou kunnen wij bijwerken.
Stop 1 van 5 · Niveau 4, Wenen 1900
Dood en leven
Gustav Klimt · 1910/11, herwerkt in 1912/13 en 1915/16 · Olieverf op doek, 180,8 × 200,6 cm
Om op te letten
- De Dood links: een gebogen skelet in een mantel vol zwarte kruisen, grijnzend, met een kleine rode knots in de hand. In Klimts eerste versie boog hij een hoofd met een stralenkrans; de dreiging kwam pas later.
- Het enige paar open ogen in de menigte van het leven. Een meisje aan de linkerrand van het ovaal, de handen tegen haar borst getrokken, is de enige die de Dood heeft opgemerkt.
- Wie er verder in het ovaal zit: een moeder met haar baby, een innig omstrengeld stel, een oude vrouw met gebogen hoofd. Ze hebben allemaal hun ogen dicht.
Transcriptie (2:41)
Links, alleen tegen een wand van grijze verf, staat de Dood. Rechts drijft een scheef eiland van lichamen en bloemen in het donker, en bijna iedereen erop heeft de ogen gesloten. De lege kloof tussen die twee is het eigenlijke onderwerp, en met zijn twee meter breedte is dit het op één na grootste schilderij van Gustav Klimt dat bewaard is gebleven.
Kijk eerst naar de Dood. Een gebogen skelet in een lange mantel met een patroon van zwarte kruisen, grijnzend, met een kleine rode knots geheven in een knokige hand. Hij stort zich op niemand. Hij wacht, en hij staart heel strak naar één persoon.
Zoek haar nu. Aan de linkerrand van het eiland van het leven heeft een meisje haar ogen wijd open en haar handen tegen haar borst getrokken. Zij is de enige die heeft gezien wat er aan de overkant van de kloof staat. Alle anderen drijven door met hun ogen dicht: een moeder met haar baby in de armen, een stel dat zich om elkaar heen heeft gewikkeld, een oude vrouw met gebogen hoofd. Ze weigeren te kijken, en Klimt zorgt ervoor dat jij die ene opmerkt die het niet kan laten.
Zo heeft het er niet altijd uitgezien. Klimt maakte in 1908 de eerste schetsen op papier en begon twee jaar later aan het olieverfschilderij, op zijn achtenveertigste. Hij stuurde het in 1911 naar de Internationale Kunsttentoonstelling in Rome, onder de kale titel De dood, en het leverde hem een gouden medaille op. Daarna ging het op tournee: Dresden in 1912, waar het Dood en liefde heette, en daarna Boedapest, Mannheim, Praag, Berlijn, Stockholm en Kopenhagen als Dood en leven. De meeste schilders hadden het daarmee af verklaard. Klimt nooit. Hij haalde het steeds weer terug, in 1912 en 1913 en opnieuw in 1915 en 1916, en wat je nu ziet, is de laatste toestand.
De veranderingen waren niet klein. De achtergrond moest goud worden, en het werd dit grijs. En de Dood kreeg een ander karakter. In de eerste versie was hij een stille, waardige figuur, die een hoofd met een stralenkrans boog. In de laatste is de stralenkrans verdwenen, het hoofd is opgericht, en de grijns en de knots zijn erbij gekomen. Ergens tussen Rome en de laatste bewerking veranderde een overpeinzing in een dreiging.
In dit gebouw ligt tastbaar bewijs van al dat gesleutel. De originele lijst van het schilderij is te zien in het Leopold Museum, en er zitten nog verfsporen op: de sporen van een man die werkte aan een doek dat al ingelijst was, al door heel Europa getoond, en in zijn ogen nog steeds niet goed.
Klimt stierf in 1918 en het schilderij bleef in zijn nalatenschap, daarna ging het naar de schilder Hans Böhler. Vanaf 1943 stond het in een beveiligd depot van de stedelijke collecties. Rudolf Leopold kocht het in 1978, en in 1994 kwam het met de rest van zijn collectie naar dit museum.
Nog één reden voor het glas voor je neus. Op vijftien november 2022 goten klimaatactivisten olie over het schilderij. Het glas ving alles op, en het doek bleef ongedeerd. Daarachter bleef het grijnzende skelet naar het meisje kijken, precies zoals altijd.
Stop 2 van 5 · Niveau 4, Wenen 1900
Aan de Attersee
Gustav Klimt · 1900 · Olieverf op doek, 80,2 × 80,2 cm
Om op te letten
- De donkere bomen in de rechterbovenhoek: de oever van het eiland Litzlberg, het enige vaste punt in het schilderij. Dek het af met je hand en de plek verdwijnt bijna.
- De vorm. Een exact vierkant, tachtig centimeter in elke richting, en bijna alles is water, neergezet in korte toetsen turkoois en grijsgroen.
- De signatuur in de linkerbenedenhoek van het water, GUSTAV KLIMT, het enige teken in het schilderij dat geen meer of oever is.
Transcriptie (1:39)
Na het gedrang van lichamen in Dood en leven komt hier een schilderij waar helemaal niemand in staat. Bijna het hele doek is water: korte toetsen turkoois en grijsgroen, naast elkaar gezet tot ze glinsteren, met bovenaan een strook nevelige oever. Het is een exact vierkant, tachtig centimeter in elke richting.
Kijk naar de rechterbovenhoek. Die donkere klont bomen is de oever van Litzlberg, een klein eiland in het meer, en het is het enige vaste punt in het hele schilderij. Leg je hand erover en het schilderij houdt bijna op een plek te zijn. Het museum beschrijft het werk als tot aan de grenzen van de abstractie gedreven, en in 1900 was dat voor een schilderij heel ongebruikelijk.
Klimt schilderde het in de zomer van dat jaar, tijdens zijn eerste verblijf aan de Attersee. Vanaf toen tot 1907 bracht hij er zijn zomers door met de familie Flöge, in het gastenverblijf van de brouwerij van Litzlberg.
Het jaar daarop hing het op de tiende tentoonstelling van de Weense Secession, en de critici waren enthousiast. Ludwig Hevesi vatte het samen in één zin: een lijst vol meerwater, Attersee, niets dan korte grijze en groene golven, die in elkaar overvloeien. Het klinkt als een grap, en het was als lof bedoeld, want dat is precies wat Klimt wilde schilderen.
Wat er daarna gebeurde, is de verrassing. Het keizerlijke ministerie van Eredienst en Onderwijs kocht het schilderij na die tentoonstelling van Klimt, en in 1903 was het al van de staatsgalerie die nu het Belvedere is. Toen, in 1923, deed het Belvedere het van de hand, in een ruil met de Weense kunsthandelaar Gustav Nebehay. Tientallen jaren ging het van particuliere hand tot hand, en pas in 1995 kwam het terug in een openbare collectie, toen het voor dit museum werd gekocht. Het nationale museum aan de andere kant van de stad had dus ooit een van Klimts gedurfdste landschappen, en ruilde het weg.
Voor je de trap neemt: zoek de signatuur linksonder, GUSTAV KLIMT, die in de hoek van het meer ligt als een steen aan de waterkant.
Stop 3 van 5 · Niveau 3, Wenen 1900
Dode stad III (Stad aan de blauwe rivier III)
Egon Schiele · 1911 · Olieverf en dekverf op hout, 37,3 × 29,8 cm
Om op te letten
- De ring van zwartblauw water rond de huizen. Dat is de Moldau, gezien vanaf de burchtheuvel van Krumau, en daardoor lijkt de stad te drijven.
- Een waslijn met wasgoed bij de bovenrand. Het is een van de weinige tekens dat hier iemand woont, en dat maakt de leegte erger, niet beter.
- De signatuur en de datum rechtsboven, in kleine witte hoofdletters tegen het donker: EGON SCHIELE 1911.
Transcriptie (2:12)
Dit is het kleinste schilderij van de wandeling, zevenendertig centimeter hoog, geschilderd op een houten paneel, en verreweg het donkerste. Een hoop huizen, daken in de kleur van natte aarde en mos, muren in de kleur van oud bot, opeengepakt in een lus van zwartblauw water. Geen straten, geen lucht, geen mensen.
De stad bestaat echt. Het is Český Krumlov, dat Schiele kende onder zijn Duitse naam, Krumau, en het was de geboorteplaats van zijn moeder. In de zomer van 1910 verbleef hij er lang met zijn vrienden Erwin Osen en Anton Peschka, en toen duikt de dode stad voor het eerst op in zijn werk. Hij schilderde haar van bovenaf, vanaf het plateau van het kasteel, met uitzicht op de huizen die in de bocht van de Moldau op elkaar gepropt staan.
Deze versie maakte hij in 1911, en hij noemde haar het paneel met de ernstigste kleuren. De donkere daken spreiden zich over de bleke muren uit als mos over steen, en het water eromheen staat dichter bij de nacht dan bij blauw. Het blok huizen lijkt in de ruimte te hangen, van alles losgesneden.
Zoek nu dat ene teken van leven. Bij de bovenrand hangt was te drogen aan een lijn. Hier woont iemand, en je zult die persoon nooit zien, en dat kleine detail maakt de plek eenzamer dan als ze gewoon leeg was. Het museum leest het hele motief als een allegorie van eenzaamheid en isolement.
De latere geschiedenis van het paneel is het zwaarste deel van deze stop. De criticus Arthur Roessler kocht het van Schiele, het werd doorverkocht, en eind jaren 1920 was het van Fritz Grünbaum, een Weense cabaretier. Grünbaum stierf in het concentratiekamp Dachau. Zijn vrouw Lilly werd gedeporteerd naar Maly Trostinec.
Hoe het schilderij van hen aan deze wand terechtkwam, is omstreden. Volgens het museum verkocht Lilly Grünbaums zus, Mathilde Lukacs, het in 1956 aan een handelaar in Bern, van wie het naar een galerie in New York ging, waar Rudolf Leopold het in 1958 kocht. Grünbaums familie zegt dat die lezing niet klopt en dat het schilderij geroofd is. Toen het eind jaren 1990 was uitgeleend aan een Schiele-tentoonstelling in New York, nam het Openbaar Ministerie daar het in beslag, en het kwam pas terug naar Wenen nadat een rechter had geoordeeld dat de bruikleen beschermd was tegen beslag. In november 2023 stapten Grünbaums erfgenamen naar de rechter tegen dit museum, met de eis dat dit schilderij en vier andere Schieles worden teruggegeven.
Een schilderij over een lege stad draagt dus een heel volle strijd met zich mee. Voor je verdergaat: zoek de signatuur rechtsboven, in kleine witte hoofdletters tegen het donker: EGON SCHIELE, 1911.
Stop 4 van 5 · Niveau 3, Wenen 1900
Portret van Wally Neuzil
Egon Schiele · 1912 · Olieverf op hout, 32 × 39,8 cm
Om op te letten
- De ogen. Te groot en helderblauw, ze kijken je recht aan vanuit een hoofd dat schuin naar opzij hangt.
- De kleurparen waaruit Schiele het schilderij opbouwde: oranje haar en blauwe ogen, witte kraag en zwarte jurk, rood tegen groen aan de randen.
- De signatuur linksonder, EGON SCHIELE 1912. Op zijn zelfportret, geschilderd als tegenhanger van dit werk, staat die in de tegenovergestelde hoek.
Transcriptie (2:11)
Klein, liggend en heel dichtbij. Tweeëndertig centimeter hoog, geschilderd op een houten paneel, en haar gezicht neemt bijna alles in beslag, schuin naar opzij, met enorme lichtblauwe ogen die je recht aankijken.
De vrouw is Walburga Neuzil, Wally genoemd. Schiele leerde haar kennen in 1911, toen hij eenentwintig was en zij zeventien. Ze trok bij hem in en werd zijn model, en jarenlang duikt ze daarna overal in zijn werk op. Het Leopold Museum noemt dit het bekendste van al haar portretten.
Kijk naar de kleur. Schiele bouwde het op uit paren: oranje haar tegen blauwe ogen, een witte kraag tegen een zwarte jurk, rood tegen flitsen van groen aan de randen. En zie hoe ver ze uit het midden zit, haar hoofd naar links geduwd, terwijl van rechts een plant naar binnen dringt. Die scheve compositie wordt pas logisch als je weet dat het schilderij een tegenhanger had: een zelfportret dat Schiele in dezelfde tijd schilderde, bijna precies even groot, bedoeld om ernaast te hangen. Zo meteen kom je het tegen.
Het jaar 1912 liep slecht af voor hen. In april werd Schiele gearresteerd in Neulengbach, het stadje waar ze woonden, en hij zat ruim drie weken vast voordat hij werd veroordeeld omdat hij erotische tekeningen had laten zien op een plek waar kinderen ze konden zien. In 1914 had hij zich tot Edith Harms gewend, de vrouw met wie hij zou trouwen, en Schiele en Wally hielden alleen tot het voorjaar van 1915 contact. Zij liet zich opleiden tot verpleegster en stierf op eerste kerstdag 1917 in Dalmatië aan roodvonk.
Het verhaal van het schilderij zelf is net zo zwaar. Voor de oorlog was het privébezit van Lea Bondi Jaray, een Joodse kunsthandelaar die eigenaar was van de Galerie Würthle in Wenen. Eind jaren 1930 werd het haar afgenomen door Friedrich Welz, een handelaar die met de nazi’s samenwerkte. Na de oorlog belandde het per vergissing in het Belvedere, in een partij werken die van een andere familie waren geweest, en in 1954 ruilde het Belvedere het met Rudolf Leopold.
In 1997 leende het museum het uit aan het Museum of Modern Art in New York, en het kwam dertien jaar lang niet terug. De rechtszaak liep van 1998 tot 2010, toen het Leopold Museum ermee instemde de nalatenschap van Bondi Jaray negentien miljoen dollar te betalen en het portret werd vrijgegeven. Vandaag vertelt de eigen catalogusbladzijde van het museum over dit schilderij het verhaal van Lea Bondi Jaray, onder een notitie dat de tekst werd toegevoegd volgens de schikking van juli 2010.
Kijk haar nog één keer in de ogen. De signatuur staat linksonder, EGON SCHIELE 1912, en op zijn paneel hiernaast vind je de zijne in de tegenovergestelde hoek.
Stop 5 van 5 · Niveau 3, Wenen 1900
Zelfportret met lampionplant
Egon Schiele · 1912 · Olieverf en dekverf op hout, 32,2 × 39,8 cm
Om op te letten
- De rode lampionvruchten aan kale stengels links, de enige felle kleur tegen het donkere haar en de zware zwarte jas.
- Het hoofd de ene kant op gedraaid en de ogen de andere, terug naar jou. Het museum leest het als breekbaar en zelfverzekerd tegelijk.
- De signatuur rechtsonder, EGON SCHIELE 1912, het spiegelbeeld van de signatuur linksonder op het portret van Wally.
Transcriptie (2:01)
En hier is hij, de andere helft van het paar. Hetzelfde jaar, dezelfde houten drager, bijna precies even groot als Wally, en opgebouwd als haar spiegelbeeld. Zij leunt van links naar binnen, hij dringt van rechts naar binnen. Haar signatuur staat in de linkerbenedenhoek, de zijne, EGON SCHIELE 1912, in de rechterbenedenhoek. Naast elkaar sluiten de twee panelen als de twee vleugels van een deur.
Kijk wat hij met zijn eigen lichaam doet. Zijn kruin en schouders worden afgesneden door de randen van het paneel. Zijn hoofd draait de ene kant op en zijn ogen komen van de andere kant terug, recht naar jou. Het gezicht is gevlekt met blauw en rood, en de donkere jas is één zwaar blok. Tegen al dat donker is de enige felle toon het rood van de lampionplant, die papierachtige zaaddozen die links aan dunne stengels hangen.
Het museum noemt het effect breekbaar en zelfverzekerd tegelijk, en daar zit de knoop. Niemand in het Wenen van rond 1900 bestudeerde zijn eigen gezicht en lichaam zo onverbiddelijk als Schiele, en het museum rekent dit tot zijn bekendste werken, geschilderd op het hoogtepunt van zijn kunnen.
Beide panelen horen bij de eerste maanden van 1912, nadat hij en Wally van Krumau naar Neulengbach waren verhuisd, en voor zijn weken in de gevangenis dat voorjaar. Dit is dus een zelfportret gemaakt aan de rand van de zwaarste periode van zijn leven, door een man die heel stil blijft staan.
Het is ook het schilderij dat dit gebouw verklaart. De eerste bekende eigenaar, Heinrich Mayer, hield het tot 1938, daarna ging het naar Josef en Richard Parzer. In 1956 kocht een Weense oogarts, Rudolf Leopold, het. Hij en zijn vrouw Elisabeth, allebei oogarts, waren in de jaren 1950 begonnen met verzamelen, toen Schiele en Klimt taboe waren en voor betrekkelijk bescheiden bedragen te krijgen waren. In vijf decennia brachten ze de grootste Schiele-collectie ter wereld bijeen. In 1994 droegen ze 5.200 werken over aan een nieuwe particuliere stichting, in ruil voor 160 miljoen euro van de Republiek Oostenrijk en de Oostenrijkse Nationale Bank, en in 2001 opende in het MuseumsQuartier deze witte kalkstenen kubus om ze te huisvesten. Vierenveertig van de schilderijen erin zijn van Schiele.
Kijk nog één keer naar de lampionvruchten, een paar papierachtige rode hulsjes die aan dunne stengels schommelen: de enige warme kleur die hij zich toestond in het beeld van een man die zijn zenuwen in bedwang houdt.
Onafhankelijke gids · Chiaro
Richt Chiaro op alles in het Leopold Museum.
Na vijf stops houdt deze pagina op en begint de app. Houd je telefoon voor een fauteuil van Kolo Moser, een zelfportret van Gerstl of de volgende Schiele aan de wand, en Chiaro zegt wat het is, legt uit waar het vandaan komt en beantwoordt hardop wat je daarna wilt vragen, zonder dat je een stap hoeft te zetten.
Voor je gaat
Zo kom je er
Museumsplatz 1, 1070 Wenen, in het MuseumsQuartier. Zoek de kubus bekleed met witte schelpkalksteen, tegenover het mumok aan de andere kant van het grote plein. De hoofdingang is drempelvrij, en een lift aan de oostkant van het gebouw brengt je naar het niveau van de ingang.
U2 naar Museumsquartier of U3 naar Volkstheater; zoals elk metrostation in Wenen zijn beide drempelvrij. Trams 1, 2 en D stoppen bij Dr.-Karl-Renner-Ring.
Tickets
- Op dinsdag gesloten en de andere zes dagen open van 10.00 tot 18.00 uur, ook op feestdagen. Van 7 december 2026 tot 10 januari 2027 is het elke dag open, ook op dinsdag, behalve op 24 december, en op 31 december sluit het om 17.00 uur.
- Een online ticket geldt voor de dag die je kiest en je loopt er direct mee naar binnen. Koop je aan de kassa, dan is het ticket twaalf maanden geldig vanaf de datum van uitgifte.
- Foto’s zonder flitser zijn in de collectie toegestaan voor privégebruik, de wifi is gratis, en kluisjes en garderobe zijn voor iedereen open.
- Café Leopold op niveau 2 kun je zonder ticket bezoeken, en dat maakt het een handige plek om af te spreken met wie het museum heeft overgeslagen.
De officiële audiogids
De eigen audiotours van het museum behandelen de vaste presentatie Wenen 1900, in het Duits, Engels, Frans, Italiaans, Spaans, Oekraïens en Koreaans. Je huurt een apparaat aan de kassa voor € 5 tegen een identiteitsbewijs, zolang de voorraad strekt, of je betaalt € 3 om dezelfde tour met een QR-code op je eigen telefoon te ontgrendelen, zonder download. Onze twee Klimts en drie Schieles kosten niets op deze pagina, en als een ander doek je tussen niveau 4 en 3 tegenhoudt, geeft een foto in de Chiaro-app het een eigen verhaal.
Officiële website →Vragen
Is er een gratis audiogids voor het Leopold Museum?
Ja, je zit er al in. Klimts Dood en leven opent de vijf opnamen en Schieles Zelfportret met lampionplant sluit ze af; tik bij elke stop op play en lees het volledige transcript mee als het rumoerig is in de zaal. Downloaden is niet nodig. Daarna neemt de Chiaro-app het over: die herkent via je camera andere werken uit de presentatie Wenen 1900 en vertelt erover.
Wat kost de officiële audiogids van het Leopold Museum?
Het audiogidsapparaat van het museum kost € 5 aan de kassa, of € 8 met de aanbieding Take 2, en je laat een identiteitsbewijs achter als borg. Dezelfde tour activeren op je eigen smartphone kost € 3, en voor houders van een jaarkaart is dat gratis.
Waar hangt Dood en leven in het Leopold Museum?
Op niveau 4, in de vaste presentatie Wenen 1900, op dezelfde verdieping als Klimts Aan de Attersee. Het museum vermeldt niveaus en geen zaalnummers, dus neem de lift naar 4. Klimts originele lijst voor het schilderij, nog met sporen van zijn verf, is ook in het museum te zien.
Is het Leopold Museum op dinsdag gesloten?
Ja, normaal wel. Het is open van woensdag tot en met maandag, van 10.00 tot 18.00 uur, ook op feestdagen. Rond kerst verandert de regel: van 7 december 2026 tot 10 januari 2027 is het dagelijks open, ook op dinsdag, behalve op 24 december, en op 31 december sluit het om 17.00 uur.
Wat kost een ticket voor het Leopold Museum?
Een gewoon toegangsbewijs kost € 19. Wie jonger is dan 26 of 65 of ouder, betaalt € 16, jongeren onder de 19 betalen € 2,50, kinderen onder de 7 mogen gratis naar binnen en met de Vienna City Card betaal je € 17. Een combiticket met het Kunsthistorisches Museum kost € 37.
Hoe lang duren deze vijf stops?
Een minuut of elf audio, plus zo’n twintig minuten lopen, en je verlaat niveau 4 en 3 geen moment. Voor het hele museum raadt het Leopold zelf twee tot drie uur aan; de presentatie Wenen 1900 is verspreid over de niveaus 0, 3 en 4, en tijdelijke tentoonstellingen zitten ondergronds op niveau -1 en -2.
Meer audiogidsen
Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Leopold Museum.