Direct naar de inhoud

Vasamuseum · Stockholm · Onafhankelijke gids

Audiogids voor het Vasamuseum,
vijf stops, gratis.

Eén oorlogsschip, 333 jaar op de havenbodem, verteld van haar geschutpoorten tot haar kiel in dit browsertabblad. De rest van haar meer dan 700 houtsnijwerken neemt Chiaro over aan de hand van een foto.

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Vasamuseum.

9:41

De twee rijen geschutpoorten

Vasamuseum, Stockholm

0:00 2:14
Stop 1 van 5

De vijf stops · 11 minuten audio

Vijf stops, één wandeling,
in de volgorde waarin je ze tegenkomt.

De fout die haar fataal werd, opent deze audiogids voor het Vasamuseum: de twee rijen geschutpoorten op het ingangsniveau, en een klein stukje verder de leeuw op de boeg. Op verdieping 5 staan twee van de drie overgebleven kanonnen van het schip, verdieping 6 kijkt uit op de bewerkte achtersteven en verdieping 2 brengt je onder de romp, waar je hoort hoe ze boven water kwam en wat haar nu bijeenhoudt. Liften gaan naar elke verdieping, en de opnames duren samen zo’n elf minuten, dus ze passen binnen het uur dat het museum zelf aanraadt voor een kort bezoek.

De verhalen komen van de pagina’s van het museum over geschiedenis en onderzoek en uit het Engelstalige Wikipedia-artikel over het schip. Zij gaat nergens heen, maar de hal om haar heen verandert terwijl de nieuwe stalen steunen worden geplaatst, dus een bord of afzetting ter plekke zegt je meer dan deze pagina kan.

Stop 1 van 5 · Scheepshal, ingangsniveau (verdieping 4)

De twee rijen geschutpoorten

Henrik Hybertsson, meester-scheepsbouwer (overleden 1627), en de marinewerf van Stockholm · Gebouwd van 1626 tot 1628 · Eikenhouten romp, 69 meter lang, 1.200 ton volledig uitgerust

Om op te letten

  • De twee rijen vierkante poorten. Op 10 augustus 1628 kwam het water binnen door de onderste, de rij het dichtst bij de waterlijn.
  • De zware kleppen. Duikers haalden in de jaren 1950 poortkleppen op van de zeebodem rond het wrak.
  • Hoeveel schip er boven de onderste poorten uitsteekt, vergeleken met wat eronder ligt. In die verhouding zit de hele fout.
Transcriptie (2:14)

Ga zo dicht mogelijk bij de romp staan en kijk er langs, want deze wand van oud eikenhout is door een duiker met zijn handen gevonden. Begin september 1956 daalde Per Edvin Fälting in het donker af naar de bodem van de haven van Stockholm, tastte zich een weg over de grond en liep tegen een verticale houten wand aan. Er zat een rij vierkante openingen in. Toen hij omhoogklom, vond hij een tweede. In de oude archieven stond maar één oorlogsschip met twee geschutsdekken dat daar in de buurt verloren was gegaan, en zo hoorde Zweden door die twee rijen gaten dat het de Vasa had gevonden.

Diezelfde gaten lieten haar zinken. Het was zondag 10 augustus 1628, en duizenden mensen keken toe, samen met een aantal buitenlandse gezanten. De bemanning mocht haar families meenemen voor het eerste stuk, ook vrouwen en kinderen. Vier van haar tien zeilen gingen omhoog. Een kleine windvlaag deed het schip overhellen naar bakboord, en het kwam weer overeind, langzaam. Toen, bij de opening in de rotsen bij Tegelviken, duwde een sterkere vlaag het veel verder om, en het water stroomde binnen door de open geschutpoorten van het onderste dek. Binnen enkele minuten lag ze op de bodem, op 32 meter diepte, met haar masten nog boven het water. Ze had 1.300 meter gevaren. Ongeveer 30 mensen kwamen om, de meesten opgesloten binnenin.

Kijk nu omhoog, naar hoeveel schip er boven die onderste poorten uitsteekt, en hoe weinig eronder zit. Dat is de fout. De bovenbouw is te hoog en te zwaar voor de romp eronder, en de wiskunde die iemand had kunnen waarschuwen lag nog meer dan een eeuw in het verschiet. Een deskundige bij het onderzoek zei het het mooist: ze had niet genoeg buik.

Dan nu het deel dat ik moeilijk kan vergeven. Voordat ze uitvoer, liet haar kapitein dertig man heen en weer rennen over het bovendek, in het bijzijn van vice-admiraal Klas Fleming. Na een paar keer slingerde ze zo erg dat de proef werd gestaakt, uit angst dat ze aan de kade zou kapseizen. Men hoorde Fleming zeggen: was Zijne Majesteit maar thuis. De koning zei hij niets.

De bouwers verklaarden bij het onderzoek dat ze het ontwerp had gevolgd dat de koning had goedgekeurd. Haar ontwerper, Henrik Hybertsson, was het jaar ervoor gestorven, dus de schuld kwam terecht bij iemand die zich niet meer kon verweren. Zijn weduwe, Margareta Nilsdotter, had zijn contract en zijn bedrijf voortgezet, terwijl zijn assistent Hein Jakobsson toezicht hield op de scheepstimmerlieden. Niemand werd gestraft, en iedereen die werd ondervraagd, kreeg later promotie. Als de poorten voor je die middag dicht waren geweest, had het water niet binnen kunnen komen, en had ze misschien lang genoeg geleefd om te worden omgebouwd.

Stop 2 van 5 · Scheepshal, ingangsniveau (verdieping 4), bij de boeg

Het leeuwenboegbeeld

De houtsnijders van de Vasa, onder wie Mårten Redtmer, Johan Thesson en Hans Clausink · Jaren 1620 · Bewerkt hout, ongeveer 3 meter lang

Om op te letten

  • De voorpoten, die het wapen van de Vasa-dynastie vasthouden.
  • De rechtopstaande figuren langs de zijkanten van het galjoen. Daar zaten twintig Romeinse keizers, een uitspraak over wiens erfgenaam de koning was.
  • Het donkere oppervlak. Dat komt door de tijd onder water en de conservering; de zijkanten van het galjoen waren felrood geschilderd.
Transcriptie (2:00)

Ga onder de boeg staan en kijk omhoog naar het dier dat van de voorkant van dit schip afspringt. Het is een leeuw, drie meter lang, en hij was gemaakt om over een hele haven heen begrepen te worden. In zijn voorpoten houdt hij het wapen van de Vasa-dynastie, de familie van de koning die dit schip bestelde. De zogeheten Folkunger-leeuw was sinds de middeleeuwen een symbool van de Zweedse monarchie, dus niemand op de kade hoefde in 1628 te vragen wiens dier dit was.

Kijk nu naar de rechtopstaande figuren die erachter staan opgesteld, langs de zijkanten van de boeg. Het waren er twintig, en het waren Romeinse keizers. De leeuw had ook een tweede betekenis, als symbool van keizer Augustus. De boodschap van dit hele uiteinde van het schip is dus eenvoudig. Koning Gustaaf Adolf is de erfgenaam van Rome, en hij gaat een eigen rijk opbouwen. Zweden was in die tijd dunbevolkt en weinig bekend, en hier stelt het land zich voor.

In het Stockholm van de zeventiende eeuw konden maar weinig mensen lezen, dus het schip deed het woord. Aan boord waren meer dan 700 beelden en versieringen, en het museum noemt het resultaat zelf een reclamebord. Dat klopt precies, vind ik. Zelfs de grappen hadden een doel. Op dit uitstekende platform, het galjoen, zaten de toiletten van de bemanning. Het uitzicht vanaf die toiletten bestond uit twee gesneden Poolse edelen, met hun snorren, hun haar en hun jassen tot op de knie, betrapt op een moment van openbare schande. Zweden was in oorlog met Polen-Litouwen, en er bestond een Poolse gewoonte waarbij een man die zijn vrienden had beledigd onder een bank of tafel kon worden gestuurd om te blaffen, te bekennen en om vergeving te vragen. Die twee deden dat voorgoed, om de moed van de zeelieden die naar hen keken op te krikken.

Stel je dit alles geschilderd voor, want de zijkanten van het galjoen waren felrood en de relingen geel. Het donkere oppervlak dat je vandaag ziet, komt door de tijd onder water en door de conservering.

De boeg kwam trouwens niet met het schip mee boven water. Het galjoen was naast het wrak in de modder gestort. Tussen 1963 en 1967 werkten duikers op de plek die ze de Put noemden en haalden het galjoen naar boven, samen met veel van de beelden, in totaal duizenden voorwerpen, en zo kon het schip bijna volledig weer in elkaar worden gezet. De grauw boven je hoofd lag dus meer dan drie eeuwen in de modder van de haven van Stockholm voordat hij weer op de voorkant van het schip kwam.

Stop 3 van 5 · Tentoonstelling “Battle!”, verdieping 5

De bronzen 24-ponders

De koninklijke geschutgieterij, voor de Zweedse marine · Jaren 1620 · Brons, vuurde kogels van tien kilo af; onderstel van eiken met ijzerbeslag, meer dan 300 kg

Om op te letten

  • De loop. Een kogel van tien kilo verliet die met bijna de snelheid van het geluid.
  • Het onderstel op vier wielen. Aan boord kon de bemanning met onderstellen van eiken en ijzer van meer dan 300 kg het kanon richten en over het dek verplaatsen.
  • De wapens die je in deze tentoonstelling kunt vastpakken. Voel hoe zwaar ze zijn, en bedenk dat ze nooit in een gevecht zijn gebruikt.
Transcriptie (2:15)

Deze twee bronzen kanonnen behoren tot de zeldzaamste dingen die van het schip zijn gekomen. Op de dag dat ze zonk had ze 64 kanonnen aan boord, en 61 daarvan werden in de zeventiende eeuw opgehaald. Er zijn er vandaag nog maar drie over, en twee daarvan staan hier. Ze waren het kostbaarste wat er aan boord was.

Kijk in de monding. Elk van deze kanonnen vuurde een kogel van tien kilo af, en het schot verliet de loop met bijna de snelheid van het geluid. Achtenveertig kanonnen van dit type waren haar hoofdbewapening, en een breedzijde, alle kanonnen aan één kant tegelijk, slingerde 250 kilo weg. Dat was ongeveer vier keer zoveel als een doorsnee Zweeds oorlogsschip uit de jaren 1620, en twee keer zoveel als de grootste schepen van de andere marines in Noord-Europa.

Dit kanon was een nieuw idee. Het werd in 1620 ontwikkeld voor het leger, als mobiel belegeringsgeschut, en het woog half zoveel als de traditionele 24-ponder van de marine. Koning Gustaaf Adolf was een fervent artillerist. Hij geloofde dat zeeslagen duels tussen kanonnen zouden worden, terwijl traditionele officieren nog steeds geloofden in enteren en het schip van de vijand veroveren. De Vasa was zijn argument in eiken en brons, en hij bestelde er meer zoals zij. Bijna al die bestellingen werden na zijn dood geannuleerd. Er zit hier ook iets gênants in. Toen ze uitvoer, waren acht van haar geschutpoorten leeg, omdat de marinewerf sneller een schip kon bouwen dan de koninklijke gieterij er kanonnen voor kon gieten.

Hij had zijn redenen voor de haast. In november 1627 viel bij Oliwa aan de Poolse kust, vlak bij Gdańsk, de Poolse vloot het uiteinde van de Zweedse blokkadelinie aan. Het Zweedse vlaggenschip Tigern werd na een wanhopig entergevecht veroverd, en de bemanning van een tweede schip, de Solen, stak haar eigen buskruit aan, waarna het schip uiteenspatte in een enorme explosie. Een schip opblazen in plaats van het te laten veroveren was officieel beleid. Dat is de oorlog waarvoor deze kanonnen gegoten zijn.

Ze hebben hem nooit bereikt. Vijfendertig jaar na het zinken kwam een team onder leiding van Albrecht von Treileben en Andreas Peckell voor de kanonnen met een duikklok, toen een pas geperfectioneerde uitvinding, en werkte 32 meter diep in zwart water. Ze sloegen een groot deel van de planken van het bovendek los om bij de dekken eronder te komen, en ze kregen bijna elk kanon te pakken. De laatste paar wachtten op de twintigste eeuw: toen er op 5 september 1958 een werd gelicht, zond de Zweedse radio dat live uit.

De Vasa heeft nooit een slag gezien. Het enige saluut dat is overgeleverd van haar enige dag op zee, werd afgevuurd toen ze vertrok, een paar minuten voordat het water binnenkwam.

Stop 4 van 5 · Te zien vanaf verdieping 6

Het achterkasteel

De houtsnijders van de Vasa, onder wie Mårten Redtmer, Johan Thesson en Hans Clausink · Jaren 1620; bovenste deel in de jaren 1960 van de havenbodem gehaald · Bewerkt hout, ooit beschilderd en verguld; het museum telt 460 beelden en 300 ornamenten op het schip

Om op te letten

  • De jonge koning helemaal bovenaan, met zijn armen uitgestrekt over zijn volk.
  • De twee engelen met een korenschoof tussen zich in: het wapen van de Vasa-dynastie en de bron van de naam van het schip.
  • Het Zweedse wapen in het midden, met David, Gideon en twee figuren van Hercules rond de spiegel.
Transcriptie (2:03)

Van hierboven kun je het deel van het schip lezen waar haar bouwers het meest om gaven. Dit is de achtersteven, en die rijst op als de gevel van een paleis. Begin helemaal bovenaan. De figuur die zijn armen uitstrekt over alles onder hem is koning Gustaaf Adolf als jonge man, de armen gespreid over zijn volk. Hij staat op het hoogste punt van de romp, en dat was precies de bedoeling.

Werk je naar beneden. Onder hem zie je het Zweedse wapen en de bijbelse held Gideon met zijn krijgers, die met maar 300 man een groot binnenvallend leger versloeg. Verder naar beneden komt David, die Goliath doodde en een wijze koning werd. Zweden kenden beide verhalen, en die zeiden hetzelfde: je kunt een sterkere vijand verslaan als God aan jouw kant staat. Er staan hier ook twee figuren van Hercules, voor kracht, moed, energie en wijsheid, voor het geval het Oude Testament niet genoeg was.

Zoek nu de twee engelen die een korenschoof vasthouden. Die schoof is het wapen van de Vasa-dynastie, een “vase” genoemd, en daaraan dankt het schip zijn naam.

Dit donkerbruin was nooit bedoeld om gezien te worden. Het komt door de tijd onder water en door de conservering. Tussen 1990 en 2002 onderzocht de conservator en kunsthistoricus Peter Tångeberg hoe het schip beschilderd was geweest, en er werden zo’n 1.200 verfmonsters geanalyseerd. Het antwoord verandert hoe je dit alles ziet. De achtersteven was felrood. De beelden hadden sterke kleuren, met bladgoud in overvloed. Ongeveer vijftien van de belangrijkste figuren zijn sindsdien in die kleuren nagemaakt, en ik vind ze een beetje schokkend, meer kermis dan museum, en toch een aannemelijk beeld van hoe het schip eruitzag.

De bekende namen achter dit werk kwamen uit het buitenland. Mårten Redtmer, een Duitser en een van de meesterbeeldhouwers van zijn eeuw, sneed een aantal van de belangrijkste stukken. De Nederlander Johan Thesson en de Duitser Hans Clausink werkten ook aan het ornament, met een onbekend aantal assistenten. Ze lieten een Zweedse koning er onoverwinnelijk uitzien.

Achter deze wand lag de grote kajuit, ingericht als een kamer in het koninklijk paleis, voor de koning of een admiraal. Het bovenste deel stortte in de modder, en duikers haalden het in de jaren 1960 naar boven. Vandaag is het een van de lastigst te ondersteunen delen van het schip, omdat dit hout sterk is aangetast en omdat het achterkasteel zelfs nieuw al kwetsbaar was: een gesneden houten paleis op een romp die het niet kon dragen.

Stop 5 van 5 · Verdieping 2, onder de romp

De romp van onderen

Henrik Hybertsson, meester-scheepsbouwer (overleden 1627), en de marinewerf van Stockholm · Gebouwd van 1626 tot 1628; gelicht in 1961 · Eikenhouten romp op een stalen steun; 27 nieuwe stalen wiegen klaar in 2028

Om op te letten

  • De ronde sporen in de planken. De bouten die de verroeste klinknagels vervingen, gingen in de oude gaten.
  • Het staal onder de romp. In de komende jaren wordt de steun vervangen, zodat het schip kan worden rechtgezet.
  • Witte of gele vlekjes op het hout. Dat zijn zwavel- en ijzerverbindingen, en die waarschuwden het museum als eerste.
Transcriptie (2:12)

Hier beneden kijk je naar het deel van haar dat nooit iemand had moeten zien. Bodemplanken, en staal dat ze omhooghoudt.

Dit eikenhout was bijna meubilair geworden. In 1920 vroegen twee broers toestemming om de wrakken langs dit stuk van de haven van Stockholm op te blazen voor hun zwarte eikenhout, dat gewild was voor art-decomeubels, en de autoriteiten weigerden. Toen begon vanaf 1954 een brandstofingenieur van de marine, Anders Franzén, in zijn vrije tijd de havenbodem af te dreggen, en hij haalde volgens zijn eigen opsomming roestige ijzeren kachels en damesfietsen, kerstbomen en dode katten boven. Op 25 augustus 1956 kwam zijn zelfgemaakte boorapparaat naar boven met een prop zwart eikenhout.

De ideeën om haar te lichten stroomden binnen, met pingpongballen en een reusachtig ijsblok erbij. Het bergingsbedrijf hield vast aan een methode die al sinds de middeleeuwen werd gebruikt. Marineduikers groeven met waterstralen zes tunnels onder het schip, er gingen stalen kabels doorheen, en ze werd tussen twee pontons opgetild. Om 9.03 uur in de ochtend van maandag 24 april 1961 braken de toppen van een paar spanten door het wateroppervlak, live op televisie.

Toen kwamen de modder en de archeologen. In vijf maanden haalden ze meer dan 30.000 voorwerpen eruit, en ze kochten de oude badkuipen van de Stockholmse schroothandelaren op om alles nat te houden. Ze vonden ook de mensen. Ongeveer dertig mensen kwamen op die reis om, en de stoffelijke resten van minstens 17 kwamen terug met het schip. Slechts één van de doden wordt in de historische bronnen bij naam genoemd, kapitein Hans Jonsson. Onderzoekers werken al tientallen jaren met hun botten, en in 2023 liet dna zien dat een skelet dat lang voor een man was aangezien een vrouw was. Het museum spreekt nu over hen als individuen: een stel dat stierf in elkaars armen, een jongen met chique schoenen, een vrouw met een rode muts. Velen waren aan boord gekomen voor een feestelijke middag.

Kijk naar de ronde sporen in de planken. Haar ijzeren klinknagels roestten weg op de bodem, dus in de jaren 1960 gingen er meer dan 5.000 stalen bouten in de oude gaten, en ook die corrodeerden. Het kostte zeven jaar om ze allemaal te vervangen, klaar in 2018, en het schip werd zo’n acht ton lichter. Veilig is ze nog steeds niet. Het hout heeft veel van zijn sterkte verloren, en ze helt iets over naar bakboord, na verloop van tijd een beetje meer. Daarom vervangen 27 nieuwe stalen wiegen en een stalen skelet in de romp de oude steun, klaar in 2028, haar 400e verjaardag. Het uitgesproken doel van het museum is duizend jaar, voor een schip dat maar een paar minuten op zee haalde.

Onafhankelijke gids · Chiaro

Richt Chiaro op elk houtsnijwerk van de Vasa.

Deze stops raken maar een fractie van haar: het museum telt 460 beelden en 300 ornamenten op het schip, en twaalf tentoonstellingen eromheen. Fotografeer een zeemeermin op de romp, een matrozenschoen in een vitrine of een blok in de tuigage, en Chiaro legt uit wat het aan boord deed en wie het maakte, en je kunt vanaf dezelfde plek doorvragen.

Waarom stonden de geschutpoorten open?Wat at de bemanning?Wie waren de mensen die aan boord zijn gevonden?

Voor je gaat

01

Zo kom je er

Galärvarvsvägen 14, op het eiland Djurgården, Stockholm.

Tram 7 vanuit het centrum naar Nordiska museet/Vasamuseet is volgens het museum de makkelijkste route. Ook bus 67 stopt daar; de bussen 69 en 76 stoppen bij Djurgårdsbron. Met de metro neem je de rode lijn naar Karlaplan, en dan loop je tien minuten of neem je bus 67. Veerboot 80 vanaf Nybroplan en 82 vanaf Slussen meren aan bij Allmänna gränd, op zo’n acht minuten lopen.

02

Tickets

  • Een ticket voor volwassenen kost 195 SEK van oktober tot en met april en 240 SEK van mei tot en met september. Iedereen van 18 of jonger gaat gratis; kinderen van 12 en jonger hebben een volwassene bij zich nodig.
  • Het museum accepteert alleen kaarten. Je kunt altijd ter plekke kopen, en een vooraf gekocht ticket geeft geen voorrang in de rij. Van mei tot en met september kan het wachten oplopen tot ongeveer 30 minuten, en volgens het museum zijn de middagen rustiger dan de ochtenden en de lunchtijd.
  • Dagelijks open. September tot en met mei 10.00 tot 17.00 uur, op woensdag tot 20.00 uur; juni tot en met augustus 08.30 tot 18.00 uur. Gesloten op 24 en 25 december; op 31 december dicht om 15.00 uur.
  • Grote tassen en koffers op wielen mogen niet mee, en het gebouw heeft geen bagageopslag. Het schip heeft 18 tot 20 °C nodig, dus neem een trui mee.
  • Tot 2028 worden er nieuwe stalen steunen rond de romp geplaatst. Het museum blijft de hele tijd open, met een pauze in de werkzaamheden in de zomer.
Officiële tickets →
03

De officiële audiogids

De officiële gids van de Vasa is de moeite van het proberen waard. Je streamt hem op je eigen telefoon of tablet via de gratis wifi, in de taal die je kiest uit een lange lijst op de website, hij duurt ongeveer 40 minuten en hoort bij wat je ticket toch al omvat, net als de rondleiding van ongeveer 25 minuten en de film van 17 minuten. Neem een koptelefoon mee. Onze vijf stops zijn korter en kosten helemaal niets, met of zonder ticket, dus je kunt het hele verhaal al in tram 7 horen voordat je bij de deur bent.

Officiële website →

Vragen

Is er een gratis audiogids voor het Vasamuseum?

De onze beluister je gratis en zonder ticket: vijf opnames, met onder elke speler de volledige tekst. De eigen gids van het museum, van ongeveer 40 minuten, zit bij de toegang inbegrepen en streamt via de gratis wifi naar je telefoon.

Wat kost de officiële audiogids van het Vasamuseum?

Daar staat geen aparte prijs voor. Het museum noemt zijn audiogidsen bij wat altijd in je ticket zit, en je gebruikt je eigen telefoon of tablet en je eigen koptelefoon.

Waar staat de Vasa in het museum?

Ze vult het midden van het gebouw, met haar romp langs het ingangsniveau, dat op de plattegrond van het museum verdieping 4 heet. Het leeuwenboegbeeld staat op dat niveau bij de boeg. De verdiepingen lopen van 2, onder de romp, tot 7, met liften naar elk daarvan.

Is het Vasamuseum op een bepaalde dag van de week gesloten?

Nee, het is elke dag open. De uitzonderingen zijn 24 en 25 december, wanneer het dicht is, en 31 december, wanneer het om 15.00 uur sluit. Op woensdag is het van september tot en met mei open tot 20.00 uur.

Is de Vasa het originele schip?

Ja. Volgens het museum is meer dan 98% van de oorspronkelijke constructie bewaard, met masten en zeilen, al is het hout kwetsbaar en wordt het gedragen door een stalen steun die uiterlijk in 2028 is vervangen. De felgekleurde figuren in de hal zijn moderne reconstructies, en dat geldt ook voor de maquette op schaal 1:10.

Waarom is de Vasa gezonken?

Haar bovenbouw was te hoog en te zwaar voor de romp eronder, zodat een windvlaag op 10 augustus 1628 haar zo ver omduwde dat er water binnenkwam door de open onderste geschutpoorten. Ze zonk binnen enkele minuten, na 1.300 meter van haar eerste reis, en ongeveer 30 mensen kwamen om.

Meer audiogidsen

Gemaakt door Chiaro. Niet verbonden aan het Vasamuseum.