Ηχητικός ξεναγός του Λούβρου,
πέντε στάσεις, δωρεάν.

Στέκεστε μπροστά στον πίνακα με τους περισσότερους επισκέπτες στον κόσμο, και η πρώτη έκπληξη είναι πόσο μικρή είναι. Εβδομήντα εννέα εκατοστά επί πενήντα τρία. Είναι ζωγραφισμένη σε ξύλο λεύκας, όχι σε μουσαμά, και γι’ αυτό το Λούβρο τη φυλάει σε μια προθήκη με ελεγχόμενο κλίμα, πίσω από τζάμι, σε έναν τοίχο μόνο δικό της, στη μεγαλύτερη αίθουσα του μουσείου.

Η γυναίκα είναι η Λίζα Γκεραρντίνι, σύζυγος ενός Φλωρεντινού εμπόρου μεταξιού, του Φραντσέσκο ντελ Τζοκόντο. Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι άρχισε το πορτρέτο της γύρω στο 1503, όταν είχε μόλις περάσει τα πενήντα, και, απ’ ό,τι λένε οι περισσότερες πηγές, δεν το παρέδωσε ποτέ. Συνέχισε να το δουλεύει για χρόνια, και όταν μετακόμισε στη Γαλλία το 1516, ύστερα από πρόσκληση του βασιλιά Φραγκίσκου του Πρώτου, ο πίνακας ήρθε μαζί του. Όταν ο Λεονάρντο πέθανε στην Αμπουάζ το 1519, το έργο πέρασε στη γαλλική βασιλική συλλογή, και γι’ αυτό η Μόνα Λίζα ζει στο Παρίσι και όχι στη Φλωρεντία.

Κοιτάξτε τις άκρες του προσώπου και των χεριών της. Πουθενά δεν υπάρχει σκληρό περίγραμμα. Ο Λεονάρντο έπλασε τη σάρκα με δεκάδες λεπτές, διάφανες στρώσεις χρώματος, έτσι ώστε το φως να μοιάζει να βρίσκεται μέσα στο δέρμα κι όχι πάνω του. Το εφέ το ονόμασε σφουμάτο, από την ιταλική λέξη για τον καπνό. Σε αυτό οφείλεται και το ότι η έκφρασή της δεν λέει να σταθεροποιηθεί. Τις γωνίες του στόματος και των ματιών τις διαβάζουμε για να καταλάβουμε τη διάθεση ενός προσώπου, και ο Λεονάρντο τις άφησε σκόπιμα απαλές, έτσι το μάτι σας συμπληρώνει κάθε φορά το χαμόγελο αλλιώς.

Τώρα κοιτάξτε πέρα από εκείνη, στο τοπίο. Αριστερά ο ορίζοντας είναι χαμηλά, με έναν δρόμο που φιδογυρίζει. Δεξιά είναι ψηλότερα, με μια γέφυρα και νερό. Οι δύο μεριές δεν συναντιούνται στο ίδιο ύψος. Αν καλύψετε την αριστερή πλευρά, μοιάζει να κάθεται πιο ψηλά και πιο ήρεμη. Καλύψτε τη δεξιά, και μοιάζει μικρότερη και πιο κοντά σας. Κανείς δεν ξέρει αν ήταν παιχνίδι ή ευτυχής σύμπτωση, αλλά είναι ένας από τους λόγους που λένε ότι αλλάζει όταν κινείστε.

Το μεγαλύτερο μέρος του δέκατου ένατου αιώνα τη θαύμαζαν, αλλά δεν ήταν διάσημη. Αυτό που την έκανε σταρ ήταν ένα έγκλημα. Στις είκοσι μία Αυγούστου του 1911, ένας πρώην εργάτης του Λούβρου, ο Βιντσέντσο Περούτζια, έμεινε κρυμμένος στο μουσείο όλη τη νύχτα, ξεκρέμασε τον πίνακα από τον τοίχο και βγήκε έξω κρύβοντάς τον κάτω από το παλτό του. Για δύο χρόνια, το άδειο σημείο στον τοίχο τραβούσε περισσότερο κόσμο απ’ όσο ο ίδιος ο πίνακας. Η Μόνα Λίζα ξαναβρέθηκε στη Φλωρεντία τον Δεκέμβριο του 1913, όταν ο Περούτζια προσπάθησε να την πουλήσει σε έναν έμπορο τέχνης. Γύρισε στο Παρίσι, και από τότε είναι το πιο διάσημο πρόσωπο του κτιρίου.

Και το τζάμι μπροστά σας έχει τη δική του ιστορία. Το 1956 ένας επισκέπτης έριξε οξύ στο κάτω μέρος του πίνακα, και αργότερα την ίδια χρονιά ένας άλλος πέταξε μια πέτρα που ξεκόλλησε λίγο χρώμα κοντά στον αριστερό της αγκώνα. Από τότε προστατεύεται, και από το 2005 έχει αυτόν τον τοίχο μόνο για τον εαυτό της, με τον «Γάμο στην Κανά» να γεμίζει τον τοίχο ακριβώς πίσω σας.

Κάτι τελευταίο, πριν γυρίσετε. Το Λούβρο σχεδιάζει να τη μεταφέρει σε μια νέα αίθουσα μόνο για εκείνη, που θα χτιστεί κάτω από την Τετράγωνη Αυλή του παλατιού, κάπου γύρω στο 2031. Άρα αυτή η αίθουσα, με τον κόσμο, τα κινητά και τον Βερονέζε στην πλάτη σας, είναι ο τρόπος που τη γνώρισε μια ολόκληρη γενιά, και δεν θα είναι ο τρόπος που θα τη γνωρίσει η επόμενη.

Αυτός δεν είναι πίνακας για τη Γαλλική Επανάσταση του 1789. Είμαστε στις είκοσι οκτώ Ιουλίου του 1830, τη μεσαία από τις τρεις μέρες οδομαχιών στο Παρίσι που ο κόσμος τις λέει ακόμη Τρεις Ένδοξες Ημέρες. Οι Παριζιάνοι έστησαν οδοφράγματα και έδιωξαν τον βασιλιά Κάρολο τον Δέκατο. Ο Ευγένιος Ντελακρουά τα είδε όλα να συμβαίνουν, και ως το φθινόπωρο τα ζωγράφιζε. Έγραψε στον αδελφό του ότι είχε καταπιαστεί με ένα σύγχρονο θέμα, ένα οδόφραγμα, και ότι αν δεν είχε πολεμήσει για την πατρίδα του, τουλάχιστον θα ζωγράφιζε γι’ αυτήν.

Η γυναίκα στο κέντρο δεν είναι υπαρκτό πρόσωπο. Είναι η Ελευθερία, μια αλληγορία, ξυπόλυτη και με γυμνό στήθος σαν κλασική θεά, αλλά με ένα μουσκέτο στο ένα χέρι, την τρίχρωμη σημαία στο άλλο και έναν φρυγικό σκούφο στο κεφάλι, το παλιό σύμβολο του απελεύθερου δούλου. Αυτό που έκανε τον πίνακα να σοκάρει το 1831 είναι όλα όσα βρίσκονται γύρω της. Αληθινοί Παριζιάνοι. Ένας εργάτης με σπαθί. Ένας φοιτητής με ψηλό καπέλο, που κάποιοι πιστεύουν ότι είναι ο ίδιος ο Ντελακρουά, αν και κανείς δεν το έχει αποδείξει ποτέ. Ένα αγόρι με ένα πιστόλι σε κάθε χέρι, που πολλοί αναγνώστες πιστεύουν ότι ενέπνευσε τον Γαβριά του Βίκτωρα Ουγκό, όταν εκείνος έγραψε τους Άθλιους τριάντα χρόνια αργότερα. Και κάτω από τα πόδια τους, οι νεκροί, ζωγραφισμένοι χωρίς ίχνος ηρωισμού.

Κοιτάξτε τέρμα δεξιά, μέσα στον καπνό. Αυτοί είναι οι πύργοι της Παναγίας των Παρισίων, με μια τρίχρωμη σημαία να κυματίζει στον έναν, κι αυτό τοποθετεί τη σκηνή με ακρίβεια στη Δεξιά Όχθη, λίγες εκατοντάδες μέτρα από το σημείο όπου στέκεστε τώρα.

Το γαλλικό κράτος αγόρασε τον πίνακα το 1831, έπειτα τον βρήκε υπερβολικά εμπρηστικό για να τον κρατήσει πολύ καιρό στον τοίχο, και ο πίνακας πέρασε χρόνια μακριά από τα μάτια του κοινού. Έγινε παρ’ όλα αυτά η εικόνα της Δημοκρατίας. Τυπώθηκε στο χαρτονόμισμα των εκατό φράγκων για σχεδόν είκοσι χρόνια. Και το 2024 επέστρεψε από μια αποκατάσταση έξι μηνών που αφαίρεσε στρώματα κιτρινισμένου βερνικιού. Ο ουρανός είναι πάλι γκρίζος και γαλάζιος αντί για καφετής, και η τρίχρωμη είναι αυτό που φωνάζει πιο δυνατά σε όλη την αίθουσα, ακριβώς όπως το ήθελε ο Ντελακρουά.

Τη βρήκε το 1820 ένας αγρότης στη Μήλο, καθώς έβγαζε πέτρες από έναν αρχαίο τοίχο και έπεσε πάνω σε μάρμαρο. Ένας Γάλλος αξιωματικός του ναυτικού, ο Ολιβιέ Βουτιέ, έτυχε να κάνει ανασκαφές εκεί κοντά και βοήθησε να τη βγάλουν από το χώμα, ήδη σε κομμάτια και ήδη χωρίς τα χέρια της. Ο Γάλλος πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη την αγόρασε, τη χάρισε στον βασιλιά Λουδοβίκο τον Δέκατο Όγδοο, και το 1821 έφτασε στο Λούβρο.

Η συγκυρία έπαιξε ρόλο. Το 1815 η Γαλλία είχε αναγκαστεί να επιστρέψει τα έργα που είχε λεηλατήσει ο Ναπολέων, ανάμεσά τους και την Αφροδίτη των Μεδίκων, που γύρισε στη Φλωρεντία. Το Λούβρο χρειαζόταν ένα μεγάλο κλασικό άγαλμα, και την προέβαλε με κάθε τρόπο ως αριστούργημα του χρυσού αιώνα της αρχαίας Ελλάδας. Η αλήθεια είναι λίγο μεταγενέστερη και λίγο πιο ενδιαφέρουσα. Φιλοτεχνήθηκε γύρω στο 150 με 125 προ Χριστού, στην ελληνιστική περίοδο, από παριανό μάρμαρο, από το νησί της Πάρου, και μια σπασμένη βάση με επιγραφή, που βρέθηκε μαζί της, ανέφερε έναν γλύπτη ονόματι Αλέξανδρο, από την Αντιόχεια του Μαιάνδρου. Η βάση χάθηκε τον δέκατο ένατο αιώνα, και από τότε η απόδοση του έργου είναι αντικείμενο διαφωνίας.

Κοιτάξτε την από το πλάι. Φτιάχτηκε από δύο κύρια κομμάτια μαρμάρου, ενωμένα στους γοφούς, ενώ τα χέρια και το αριστερό πέλμα σκαλίστηκαν χωριστά και προσαρτήθηκαν. Γι’ αυτό τα κομμάτια χωρίστηκαν μέσα στο χώμα. Κοιτάξτε και τη συστροφή του σώματος. Οι γοφοί στρίβουν προς τη μία μεριά και οι ώμοι προς την άλλη, σε μια σπείρα που την κάνει να φαίνεται διαφορετική από κάθε γωνία, και γι’ αυτό η αίθουσα είναι στημένη έτσι ώστε να μπορείτε να κάνετε όλο τον γύρο της.

Κανείς δεν ξέρει τι έκαναν τα χέρια της. Η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι πρόκειται για την Αφροδίτη, τη θεά που οι Ρωμαίοι έλεγαν Βένους, και ότι στο αριστερό της χέρι κρατούσε κάποτε ένα μήλο, ένα ωραίο λογοπαίγνιο, αφού Μήλος και μήλο ακούγονται σχεδόν ίδια. Έχει βγει από το κτίριο δύο φορές. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο την έκρυψαν σε έναν πύργο στην κοιλάδα του Λίγηρα, και το 1964 ταξίδεψε στην Ιαπωνία, όπου πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι έκαναν ουρά για να τη δουν. Όλα τα άλλα γι’ αυτήν, ακόμη και το τι ακριβώς κρατούσε, παραμένουν εικασίες.