ლუვრის აუდიოგიდი,
ხუთი გაჩერება, უფასოდ.

თქვენ დგახართ ნახატის წინ, რომლის სანახავადაც მსოფლიოში ყველაზე მეტი ადამიანი მოდის, და პირველი, რაც გაგაკვირვებთ, მისი სიმცირეა. სამოცდაცხრამეტი სანტიმეტრი ორმოცდაცამეტზე. ეს ალვის ხის დაფაა და არა ტილო, ამიტომაც ინახავს მას ლუვრი მინის მიღმა, კლიმატკონტროლის მქონე ვიტრინაში, საკუთარ კედელზე, მუზეუმის ყველაზე დიდ დარბაზში.

ქალი ლიზა გერარდინია, ფლორენციელი აბრეშუმით მოვაჭრის, ფრანჩესკო დელ ჯოკონდოს მეუღლე. ლეონარდო და ვინჩიმ მისი პორტრეტის ხატვა დაახლოებით 1503 წელს დაიწყო, როცა ორმოცდაათს ახალი გადაცილებული იყო, და, წყაროების უმეტესობის თანახმად, შემკვეთს ის არასოდეს ჩააბარა. წლების განმავლობაში აგრძელებდა მასზე მუშაობას, და როცა 1516 წელს, მეფე ფრანსუა პირველის მიწვევით, საფრანგეთში გადავიდა, ნახატიც თან წაიღო. 1519 წელს ლეონარდო ამბუაზში გარდაიცვალა, ნახატი კი საფრანგეთის სამეფო კოლექციაში მოხვდა. აი, ამიტომაა მონა ლიზა პარიზში და არა ფლორენციაში.

დააკვირდით მისი სახისა და ხელების კიდეებს. მკვეთრი კონტური არსად არის. ლეონარდომ კანი ათობით თხელი, გამჭვირვალე ფენით ააგო, ასე რომ, სინათლე თითქოს კანის შიგნით არის და არა მის ზედაპირზე. ამ ეფექტს მან სფუმატო უწოდა, იტალიური სიტყვისგან, რომელიც კვამლს ნიშნავს. სწორედ ამის გამო მისი გამომეტყველება ვერასდროს ჩერდება ერთზე. ადამიანის განწყობას ტუჩებისა და თვალების კუთხეებით ვკითხულობთ, ლეონარდომ კი ისინი განზრახ რბილად დატოვა, ასე რომ, თქვენი თვალი ღიმილს ყოველ ჯერზე სხვაგვარად ასრულებს.

ახლა მის მიღმა, პეიზაჟს გახედეთ. მარცხნივ ჰორიზონტი დაბლაა და იქ გზა მიიკლაკნება. მარჯვნივ ჰორიზონტი უფრო მაღლაა, იქ ხიდი და წყალია. ეს ორი მხარე ერთმანეთს არ ემთხვევა. თუ მარცხენა მხარეს ხელით დაფარავთ, ქალი თითქოს უფრო მაღალი და მშვიდი ჩანს. მარჯვენას თუ დაფარავთ, უფრო პატარა გეჩვენებათ და თითქოს უფრო ახლოსაა. არავინ იცის, ეს განზრახ ხრიკი იყო თუ იღბლიანი შემთხვევა, მაგრამ სწორედ ესაა ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც ამბობენ, რომ როცა მოძრაობთ, ის იცვლება.

მეცხრამეტე საუკუნის დიდ ნაწილში მას აღფრთოვანებით უყურებდნენ, მაგრამ მაინცდამაინც ცნობილი არ ყოფილა. ვარსკვლავად ის დანაშაულმა აქცია. 1911 წლის 21 აგვისტოს ლუვრის ყოფილი მუშა, ვინჩენცო პერუჯა, ღამით მუზეუმში დაიმალა, დაფა კედლიდან ჩამოხსნა და პალტოს ქვეშ დამალული გაიტანა. ორი წლის განმავლობაში ცარიელ ადგილს უფრო მეტი ხალხი აწყდებოდა, ვიდრე მანამდე თავად ნახატს. ნახატი 1913 წლის დეკემბერში ფლორენციაში გამოჩნდა, როცა პერუჯამ მისი ერთი ანტიკვარისთვის მიყიდვა სცადა. ის პარიზში დაბრუნდა და მას შემდეგ ამ შენობაში ყველაზე ცნობილი სახეა.

თქვენ წინ მდგარ მინასაც თავისი ამბავი აქვს. 1956 წელს ერთმა დამთვალიერებელმა დაფის ქვედა ნაწილს მჟავა შეასხა, იმავე წელს, მოგვიანებით, მეორემ ქვა ესროლა, რომელმაც მარცხენა იდაყვთან საღებავი ჩამოატეხა. მას შემდეგ ნახატს მინა იცავს. 2005 წლიდან ეს კედელი მხოლოდ მისია, ზუსტად თქვენს ზურგს უკან კი მთელ კედელს „ქორწილი კანაში“ იკავებს.

კიდევ ერთი რამ, სანამ შებრუნდებით. ლუვრი გეგმავს, რომ დაახლოებით 2031 წლისთვის ის ახალ, საკუთარ დარბაზში გადაიტანოს, რომელსაც კურ კარეს, ლუვრის კვადრატული ეზოს ქვეშ ააშენებენ. ასე რომ, სწორედ აქ, ხალხმრავლობაში, ტელეფონებს შორის, ზურგს უკან ვერონეზეს ტილოთი, გაიცნო ის მთელმა თაობამ. მომდევნო თაობა მას უკვე სხვაგვარად შეხვდება.

ეს არ არის 1789 წლის საფრანგეთის რევოლუციის სურათი. აქ 1830 წლის 28 ივლისია, პარიზის ქუჩებში სამდღიანი ბრძოლის შუა დღე. ამ ბრძოლებს ახლაც „სამ დიდებულ დღეს“ უწოდებენ. პარიზელებმა ბარიკადები აღმართეს და მეფე შარლ მეათე განდევნეს. ეჟენ დელაკრუა ყველაფერს საკუთარი თვალით ხედავდა, შემოდგომისთვის კი უკვე ხატავდა. ძმას მისწერა, რომ თანამედროვე თემას, ბარიკადას, მოჰკიდა ხელი და, თუ სამშობლოსთვის არ უბრძოლია, მისთვის დახატავს მაინც.

ცენტრში მდგარი ქალი რეალური ადამიანი არ არის. ეს თავისუფლებაა, ალეგორია: ფეხშიშველი და მკერდშიშველი, როგორც ანტიკური ქალღმერთი, მაგრამ ერთ ხელში მუშკეტით, მეორეში სამფეროვანი დროშით, თავზე კი ფრიგიული ქუდით, გათავისუფლებული მონის ძველი სიმბოლოთი. 1831 წელს მაყურებელს შოკში ის აგდებდა, რაც ქალის გარშემოა. ნამდვილი პარიზელები. მუშა ხმლით. სტუდენტი ცილინდრში, რომელიც, ზოგის აზრით, თავად დელაკრუაა, თუმცა ეს არავის დაუმტკიცებია. ბიჭი, ორივე ხელში თითო პისტოლეტით, რომელმაც, ბევრი მკითხველის აზრით, ვიქტორ ჰიუგოს გავროშის სახე შთააგონა, როცა ის ოცდაათი წლის შემდეგ „საბრალონს“ წერდა. მათ ფეხქვეშ კი მკვდრები არიან, დახატულნი ყოველგვარი გმირობის გარეშე.

ახლა უკიდურეს მარჯვნივ, კვამლში ჩაიხედეთ. ეს პარიზის ღვთისმშობლის ტაძრის კოშკებია და ერთ-ერთზე სამფეროვანი დროშა ფრიალებს. ასე რომ, მოქმედება ზუსტად სენის მარჯვენა სანაპიროზე ხდება, სულ რამდენიმე ასეულ მეტრში იქიდან, სადაც ახლა დგახართ.

საფრანგეთის სახელმწიფომ ნახატი 1831 წელს იყიდა, მაგრამ მალე ზედმეტად მეამბოხედ მიიჩნია იმისთვის, რომ დიდხანს ეჩვენებინა, და ტილო წლობით თვალს მიეფარა. მიუხედავად ამისა, ის მაინც რესპუბლიკის სახედ იქცა. თითქმის ოცი წლის განმავლობაში ასფრანკიან კუპიურაზე იყო გამოსახული. 2024 წელს კი ექვსთვიანი რესტავრაციიდან დაბრუნდა, რომლის დროსაც გაყვითლებული ლაქის ფენები მოაშორეს. ცა ისევ ნაცრისფერი და ცისფერია, ყავისფერის ნაცვლად, სამფეროვანი დროშა კი მთელ დარბაზში ყველაზე მეტად იპყრობს მზერას, ზუსტად ისე, როგორც დელაკრუას სურდა.

ის 1820 წელს ბერძნულ კუნძულ მილოსზე ერთმა გლეხმა იპოვა, რომელიც ძველი კედლიდან ქვებს იღებდა და მარმარილოს წააწყდა. ახლომახლო შემთხვევით ფრანგი საზღვაო ოფიცერი, ოლივიე ვუტიე, ატარებდა გათხრებს და ქანდაკების მიწიდან ამოღებაში დაეხმარა. ის უკვე ნაწილებად იყო დაშლილი და ხელებიც უკვე აკლდა. კონსტანტინოპოლში საფრანგეთის ელჩმა ქანდაკება იყიდა და მეფე ლუი მეთვრამეტეს უძღვნა, 1821 წელს კი ის ლუვრში ჩამოიტანეს.

აღმოჩენა საოცრად დროული იყო. 1815 წელს საფრანგეთი იძულებული გახდა, ნაპოლეონის მიერ მიტაცებული ხელოვნება დაებრუნებინა, მათ შორის მედიჩის ვენერაც, რომელიც ფლორენციაში დაბრუნდა. ლუვრს დიდი ანტიკური ქანდაკება სჭირდებოდა და ამ ქანდაკებას დიდი გულმოდგინებით წარმოაჩენდა, როგორც საბერძნეთის ოქროს ხანის შედევრს. სინამდვილეში ის ცოტა უფრო გვიანდელია და ცოტა უფრო საინტერესოც. ის ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 150-დან 125 წლამდე, ელინისტურ ხანაში, კუნძულ პაროსის მარმარილოსგან გამოკვეთეს. მასთან ერთად იპოვეს კვარცხლბეკის ნატეხიც, წარწერით, რომელიც მოქანდაკედ ასახელებდა ალექსანდროსს, მეანდრის პირას მდებარე ანტიოქიიდან. კვარცხლბეკი მეცხრამეტე საუკუნეში დაიკარგა და ავტორობაზე კამათი მას შემდეგ არ წყდება.

გვერდიდან შეხედეთ. ის ორი ძირითადი ბლოკისგან შედგება, რომლებიც თეძოებთან არის შეერთებული, ხელები და მარცხენა ტერფი კი ცალკე გამოკვეთეს და მიამაგრეს. სწორედ ამიტომ დაიშალა ნაწილებად მიწაში. დააკვირდით სხეულის ბრუნს. თეძოები ერთ მხარესაა მიბრუნებული, მხრები კი მეორე მხარეს, და ეს სპირალი ყოველი კუთხიდან სხვანაირს ხდის მას. ამიტომაცაა დარბაზი ისე მოწყობილი, რომ ქანდაკებას ირგვლივ შემოუაროთ.

არავინ იცის, რას აკეთებდა ხელებით. ყველაზე სავარაუდოა, რომ ეს აფროდიტეა, რომაელებისთვის ვენერა, და მარცხენა ხელში ოდესღაც ვაშლი ეჭირა. ეს მშვენიერი სიტყვათა თამაშია, რადგან სახელი მილოსი ბერძნულად ვაშლის აღმნიშვნელ სიტყვას ჰგავს. ამ შენობიდან ის ორჯერ გაიტანეს. მეორე მსოფლიო ომის დროს ლუარის ხეობაში, ერთ-ერთ ციხე-სასახლეში მალავდნენ, 1964 წელს კი იაპონიაში იმოგზაურა, სადაც მის სანახავად მილიონზე მეტი ადამიანი იდგა რიგში. დანარჩენი ყველაფერი, მათ შორის ისიც, ზუსტად რა ეჭირა ხელში, დღემდე ვარაუდად რჩება.